CKD ไตเรื้อรัง คืออะไร วิธีดูแลและป้องกันให้ไตสุขภาพดี

CKD ไตเรื้อรัง คืออะไร วิธีดูแลและป้องกันให้ไตสุขภาพดี

หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า CKD ไตเรื้อรัง จากปากหมอ หรือเห็นผลเลือดที่มีตัวเลขค่า creatinine สูงผิดปกติ แล้วเกิดความสงสัยว่า "นี่คืออะไร อันตรายแค่ไหน?" ความจริงคือ โรคไตเรื้อรัง เป็นภาวะที่พบบ่อยมากในประชากรไทย โดยเฉพาะในกลุ่มผู้ป่วยเบาหวานและความดันโลหิตสูง และที่น่าเป็นห่วงคือ ผู้ป่วยส่วนใหญ่ไม่รู้ตัวว่าป่วยจนกว่าไตจะเสื่อมไปมากแล้ว บทความนี้จะพาคุณทำความเข้าใจทุกมิติของ CKD ตั้งแต่ต้นเหตุ ไปจนถึงวิธี ดูแลไต ให้ยืนยาว

CKD โรคไตเรื้อรัง คืออะไร

CKD (Chronic Kidney Disease) หรือ โรคไตเรื้อรัง คือภาวะที่ไตสูญเสียความสามารถในการกรองของเสียออกจากเลือดอย่างต่อเนื่องนานเกิน 3 เดือน โดยการเสื่อมของไตนั้นมักเกิดขึ้นแบบค่อยเป็นค่อยไปและไม่กลับคืนสู่ปกติ ไตทำหน้าที่สำคัญหลายอย่าง ได้แก่ กรองของเสีย ควบคุมความดันโลหิต ปรับสมดุลเกลือแร่และน้ำในร่างกาย รวมถึงสร้างฮอร์โมนที่กระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดง เมื่อไตเสื่อม ทุกระบบในร่างกายจึงได้รับผลกระทบตามไปด้วย

ตามข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก พบว่าประมาณ 10% ของประชากรโลก มีภาวะ CKD และในประเทศไทย มีผู้ป่วย CKD มากกว่า 8 ล้านคน โดยหลายรายยังไม่ได้รับการวินิจฉัย

สาเหตุหลักที่ทำให้เกิด CKD

• เบาหวาน: เป็นสาเหตุอันดับหนึ่ง น้ำตาลในเลือดสูงเรื้อรังทำลายหลอดเลือดเล็กในไต
• ความดันโลหิตสูง: แรงดันที่สูงผิดปกติทำให้ผนังหลอดเลือดในไตเสียหายสะสม
• โรคไตอักเสบ (Glomerulonephritis): เกิดจากภูมิคุ้มกันทำร้ายเนื้อเยื่อไตเอง
• การใช้ยาแก้ปวด NSAID เรื้อรัง: เช่น ibuprofen, diclofenac เมื่อใช้ติดต่อกันนาน
• นิ่วในไตที่ไม่ได้รักษา: ทำให้เกิดการอุดตันและการอักเสบซ้ำซาก
• กรรมพันธุ์: เช่น โรคไต Polycystic Kidney Disease (PKD)

อาการเตือนที่บ่งบอกว่าไตเริ่มเสื่อม

ปัญหาใหญ่ของ CKD ไตเรื้อรัง คือในระยะแรกมักไม่มีอาการชัดเจน ทำให้ผู้ป่วยไม่ทราบว่าตนเองเจ็บป่วย แต่เมื่อการทำงานของไตเสื่อมลงมากพอ อาการต่อไปนี้จะเริ่มปรากฏ

• บวมที่ขา ข้อเท้า หรือรอบดวงตา โดยเฉพาะในตอนเช้า เนื่องจากไตคั่งน้ำและเกลือไว้ในร่างกาย
• ปัสสาวะผิดปกติ เช่น มีฟองมาก (โปรตีนรั่ว) ปัสสาวะเป็นเลือด หรือปัสสาวะน้อยลง
• อ่อนเพลียผิดปกติ ซีด จากภาวะโลหิตจางเนื่องจากไตสร้าง EPO น้อยลง
• คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร เกิดจากของเสียสะสมในเลือด
• ผิวหนังคัน เนื่องจากฟอสเฟตสะสมใต้ผิวหนัง
• ความดันโลหิตสูงควบคุมไม่ได้ แม้จะใช้ยาแล้ว
• สมาธิสั้น ความจำแย่ลง จากของเสียสะสมในสมอง

หากมีอาการเหล่านี้ ควรรีบพบแพทย์และตรวจเลือดโดยเร็ว อย่ารอให้อาการรุนแรงขึ้น

การตรวจ eGFR และ Creatinine เพื่อติดตามสุขภาพไต

การวินิจฉัยและติดตาม โรคไตเรื้อรัง ทำได้ผ่านการตรวจง่าย ๆ 2 วิธีหลัก

1. ค่า Creatinine ในเลือด

Creatinine คือของเสียจากการสลายโปรตีนในกล้ามเนื้อ ซึ่งปกติไตจะกรองออก หากค่านี้สูง แสดงว่าไตกรองได้น้อยลง ค่าปกติในผู้ชายอยู่ที่ 0.7–1.2 mg/dL และผู้หญิงอยู่ที่ 0.5–1.0 mg/dL

2. ค่า eGFR (Estimated Glomerular Filtration Rate)

เป็นค่าที่คำนวณจาก creatinine ร่วมกับอายุ เพศ และเชื้อชาติ เพื่อประเมินอัตราการกรองของไต ซึ่งแพทย์ใช้แบ่ง CKD ออกเป็น 5 ระยะ

• ระยะ 1: eGFR ≥ 90 — ไตยังทำงานได้ดี แต่มีความผิดปกติอื่น เช่น โปรตีนในปัสสาวะ
• ระยะ 2: eGFR 60–89 — ไตเสื่อมเล็กน้อย
• ระยะ 3: eGFR 30–59 — เสื่อมปานกลาง เริ่มต้องดูแลอาหารและยาอย่างจริงจัง
• ระยะ 4: eGFR 15–29 — เสื่อมรุนแรง เตรียมพร้อมสำหรับการบำบัดทดแทนไต
• ระยะ 5: eGFR < 15 — ไตวายระยะสุดท้าย จำเป็นต้องฟอกไตหรือผ่าตัดเปลี่ยนไต

นอกจากนี้ยังมีการตรวจ ปัสสาวะหา Microalbumin เพื่อดูว่ามีโปรตีนรั่วออกมาหรือไม่ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนไตเสื่อมในระยะแรกสุด

วิธีดูแลไตและชะลอการเสื่อมของ CKD

แม้ CKD จะไม่หายขาด แต่การ ดูแลไต อย่างถูกวิธีช่วยชะลอการเสื่อมได้อย่างมีนัยสำคัญ งานวิจัยใน New England Journal of Medicine ปี 2022 พบว่ายากลุ่ม SGLT2 inhibitor ช่วยชะลอการเสื่อมของไตในผู้ป่วย CKD ได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่นอกจากยา การปรับพฤติกรรมก็สำคัญมาก

อาหารที่ควรระวัง

• ลดโซเดียม: ไม่เกิน 2,000 มก./วัน หลีกเลี่ยงอาหารแปรรูป อาหารกระป๋อง ซีอิ๊ว และน้ำปลา
• ควบคุมโปรตีน: ไม่รับประทานเนื้อสัตว์มากเกินไป ควรปรึกษานักโภชนาการเพื่อปริมาณที่เหมาะสม
• ระวังโพแทสเซียมและฟอสเฟต: ในระยะที่ 3 ขึ้นไป ควรลดกล้วย ส้ม มันฝรั่ง และผลิตภัณฑ์นม
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ: ประมาณ 1.5–2 ลิตร/วัน (ยกเว้นกรณีที่แพทย์จำกัดน้ำ)

การปรับวิถีชีวิต

• ออกกำลังกายระดับปานกลางสม่ำเสมอ เช่น เดินเร็ว ว่ายน้ำ อย่างน้อย 150 นาที/สัปดาห์
• ควบคุมน้ำตาลในเลือดให้ HbA1c ต่ำกว่า 7% หากเป็นเบาหวาน
• รักษาความดันโลหิตให้ต่ำกว่า 130/80 mmHg
• หลีกเลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAID โดยไม่มีคำสั่งแพทย์
• งดสูบบุหรี่ เพราะนิโคตินทำลายหลอดเลือดในไตโดยตรง
• ตรวจไตเป็นประจำทุก 3–6 เดือนตามที่แพทย์นัด

บทบาทของผู้ดูแลและการเตรียมพร้อมเมื่อต้องฟอกไต

ผู้ป่วย CKD มักต้องพึ่งพาผู้ดูแลในการจัดการอาหาร ยา และการพาไปพบแพทย์ ผู้ดูแลจึงควรเรียนรู้หลักโภชนาการสำหรับผู้ป่วยไต สังเกตอาการผิดปกติ เช่น บวมมากขึ้น หายใจลำบาก หรือซึมลง และให้กำลังใจผู้ป่วยอย่างสม่ำเสมอ

เมื่อ eGFR ลดลงถึงระยะ 4 แพทย์จะเริ่มพูดถึงทางเลือกในการ บำบัดทดแทนไต ซึ่งมี 3 วิธีหลัก

• การฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม (Hemodialysis): เข้าเครื่องฟอก 3 ครั้ง/สัปดาห์ ครั้งละ 4 ชั่วโมง
• การล้างไตทางช่องท้อง (Peritoneal Dialysis): ทำเองที่บ้านได้ มีความยืดหยุ่นมากกว่า
• การผ่าตัดเปลี่ยนไต (Kidney Transplant): ตัวเลือกที่ดีที่สุดในระยะยาว แต่ต้องรอไตบริจาค

การตัดสินใจเลือกวิธีควรทำร่วมกับทีมแพทย์ และคำนึงถึงวิถีชีวิต สุขภาพโดยรวม และความต้องการของผู้ป่วยเป็นหลัก

สรุป: รู้ก่อน ดูแลได้ ไตยืนยาว

CKD ไตเรื้อรัง ไม่ใช่โทษที่ไม่อาจหลีกเลี่ยง แต่คือสัญญาณที่ร่างกายส่งมาบอกว่าต้องการการดูแลที่ดีขึ้น ยิ่งรู้เร็ว ยิ่งเริ่มดูแลได้เร็ว ไตก็ยิ่งเสื่อมช้าลง ผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงอย่างเบาหวาน ความดัน หรือมีประวัติครอบครัวเป็นโรคไต ควรตรวจ eGFR และ creatinine เป็นประจำทุกปี แม้ยังไม่มีอาการก็ตาม

การ ดูแลไต ที่ดีที่สุดเริ่มต้นจากความรู้และการใส่ใจสุขภาพของตัวเองในวันนี้

ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญได้ที่ รู้ก่อนดี

หากคุณหรือคนที่คุณรักมีข้อสงสัยเกี่ยวกับ โรคไตเรื้อรัง ผลเลือดที่ผิดปกติ หรืออยากรู้ว่าควรเริ่มดูแลไตอย่างไร ทีมผู้เชี่ยวชาญจาก รู้ก่อนดี (roogondee.com) ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาครพร้อมให้คำแนะนำที่ตรงจุดและเป็นมิตร ไม่ตัดสิน ไม่ต้องรอนาน

📲 ติดต่อเราได้ทาง LINE @roogondee หรือเยี่ยมชมข้อมูลสุขภาพเพิ่มเติมได้ที่ roogondee.com — รู้ก่อน ดูแลได้ ใช้ชีวิตได้อย่างมั่นใจ