HPV คืออะไร และทำไมผู้หญิงอายุ 18-35 ปีควรใส่ใจ
HPV (Human Papillomavirus) เป็นไวรัสที่ติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้บ่อยที่สุดชนิดหนึ่งในโลก ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์ส่วนใหญ่มีโอกาสติดเชื้อนี้อย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต ไวรัสมีมากกว่า 200 สายพันธุ์ ร่างกายกำจัดเชื้อได้เองในผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่ภายใน 1-2 ปี แต่บางสายพันธุ์ที่อยู่ในร่างกายนาน อาจทำให้เซลล์ปากมดลูกเปลี่ยนแปลงจนกลายเป็นมะเร็งได้ในหลายปีต่อมา
ข้อมูล GLOBOCAN 2020 ระบุว่าประเทศไทยมีผู้ป่วยมะเร็งปากมดลูกรายใหม่ประมาณ 9,000 รายต่อปี ทั้งที่เป็นมะเร็งที่ป้องกันได้ผ่านการฉีดวัคซีนและการตรวจคัดกรองสม่ำเสมอ ช่วงอายุ 18-35 ปีเป็นช่วงที่ควรวางแผนป้องกันอย่างจริงจัง เพราะเป็นช่วงที่มีโอกาสสัมผัสเชื้อสูง และวัคซีนให้ผลดีที่สุดเมื่อฉีดก่อนติดเชื้อ
1. วัคซีน HPV ป้องกันโรคอะไรได้บ้าง
วัคซีน HPV ไม่ได้ป้องกันเฉพาะมะเร็งปากมดลูก แต่ครอบคลุมโรคที่เกิดจากไวรัสชนิดนี้หลายอย่าง ขึ้นอยู่กับชนิดของวัคซีน
- วัคซีน 2 สายพันธุ์ (16, 18): สองสายพันธุ์นี้เป็นสาเหตุของมะเร็งปากมดลูกประมาณ 70%
- วัคซีน 4 สายพันธุ์ (6, 11, 16, 18): ป้องกันหูดหนองใน (genital warts) ซึ่งส่วนใหญ่เกิดจากสายพันธุ์ 6 และ 11 ได้ด้วย
- วัคซีน 9 สายพันธุ์ (6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58): ครอบคลุมสาเหตุของมะเร็งปากมดลูกได้ราว 90%
วัคซีนยังช่วยลดความเสี่ยงของรอยโรคก่อนมะเร็งที่ช่องคลอด ปากช่องคลอด ทวารหนัก รวมถึงมะเร็งช่องปากและลำคอบางชนิดที่เกี่ยวข้องกับ HPV
งานวิจัยในประเทศสวีเดนที่ตีพิมพ์ใน New England Journal of Medicine (Lei และคณะ, 2020) ติดตามผู้หญิงกว่า 1.6 ล้านคน พบว่าผู้ที่ฉีดวัคซีนก่อนอายุ 17 ปีมีความเสี่ยงมะเร็งปากมดลูกลดลงประมาณ 88% ส่วนผู้ที่เริ่มฉีดเมื่ออายุ 17-30 ปียังลดความเสี่ยงได้ราว 53% ข้อมูลนี้แสดงว่าการฉีดตอนอายุ 18-35 ปียังมีประโยชน์ชัดเจน แม้ผลสูงสุดจะเกิดเมื่อฉีดเร็ว
ข้อควรเข้าใจ: วัคซีน HPV ป้องกันเฉพาะโรคที่เกิดจาก HPV เท่านั้น ไม่ป้องกัน HIV ซิฟิลิส หนองในแท้ หนองในเทียม หรือเริม และไม่รักษาการติดเชื้อ HPV ที่มีอยู่แล้ว
2. อายุที่เหมาะสมในการตรวจและรับวัคซีน
การฉีดวัคซีน
- อายุ 9-14 ปี: เป็นช่วงที่ภูมิคุ้มกันตอบสนองดีที่สุด ใช้ 2 เข็ม ประเทศไทยมีโครงการฉีดให้เด็กนักเรียนหญิงชั้น ป.5
- อายุ 15-26 ปี: แนะนำฉีดอย่างยิ่ง โดยทั่วไปฉีด 3 เข็ม ที่ 0, 1-2 และ 6 เดือน
- อายุ 27-45 ปี: แนวทางของสหรัฐฯ (CDC/ACIP) แนะนำให้ตัดสินใจร่วมกับแพทย์ โดยดูจากความเสี่ยงส่วนบุคคล ประโยชน์อาจน้อยลงเพราะอาจเคยสัมผัสเชื้อมาก่อน แต่ยังมีประโยชน์กับสายพันธุ์ที่ยังไม่เคยได้รับ
หลายคนเข้าใจว่าเคยมีเพศสัมพันธ์แล้วจะฉีดไม่ได้ ซึ่งไม่เป็นความจริง คุณยังฉีดได้และยังได้ประโยชน์ เพราะไม่ค่อยมีใครติดเชื้อครบทุกสายพันธุ์ที่วัคซีนครอบคลุม
การตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูก
การฉีดวัคซีนไม่ได้ทดแทนการตรวจคัดกรอง เพราะวัคซีนไม่ครอบคลุมทุกสายพันธุ์ที่ก่อมะเร็ง
- แนวทางสากลแนะนำให้เริ่มตรวจเมื่ออายุ 21-25 ปี หรือภายในไม่กี่ปีหลังเริ่มมีเพศสัมพันธ์ ตามคำแนะนำของแพทย์
- Pap smear: ตรวจเซลล์ปากมดลูก มักทำทุก 3 ปีในช่วงอายุน้อย
- HPV DNA test: ตรวจหาเชื้อสายพันธุ์เสี่ยงสูงโดยตรง มักใช้ในอายุ 30 ปีขึ้นไป และตรวจทุก 5 ปีหากผลปกติ
- สิทธิ์ตรวจคัดกรองของภาครัฐเน้นกลุ่มอายุ 30-60 ปี หากอายุน้อยกว่านี้และมีความเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการตรวจ
3. ผลข้างเคียงและความปลอดภัย
วัคซีน HPV ถูกใช้มานานกว่า 15 ปี มีการฉีดทั่วโลกหลายร้อยล้านโดส และองค์การอนามัยโลก (WHO) ประเมินว่ามีความปลอดภัยสูง
ผลข้างเคียงที่พบบ่อย (มักหายเองใน 1-3 วัน):
- ปวด บวม แดงบริเวณที่ฉีด
- ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย
- ไข้ต่ำ คลื่นไส้ ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ
- เป็นลมหรือหน้ามืดหลังฉีด ซึ่งเกี่ยวกับความกังวลหรือการฉีดยา จึงแนะนำให้นั่งพักประมาณ 15 นาที
อาการแพ้รุนแรง (anaphylaxis) พบได้น้อยมาก ประมาณ 1-2 รายต่อล้านโดส ส่วนความกังวลเรื่องโรคภูมิต้านทานตนเอง มีการศึกษาขนาดใหญ่ในสวีเดนและเดนมาร์ก (Arnheim-Dahlström และคณะ, BMJ 2013; Scheller และคณะ, JAMA 2015) ที่ไม่พบความสัมพันธ์ที่ชัดเจนกับโรคปลอกประสาทอักเสบ (MS) หรือโรคภูมิต้านทานตนเองอื่น ๆ
ควรเลื่อนหรือปรึกษาแพทย์ก่อนฉีดหาก:
- ตั้งครรภ์ หรือวางแผนตั้งครรภ์ในเร็ว ๆ นี้ (ให้เลื่อนไปหลังคลอด การให้นมบุตรสามารถฉีดได้)
- เคยแพ้วัคซีนเข็มก่อนหน้า หรือแพ้ส่วนประกอบของวัคซีน
- มีไข้สูงหรือป่วยเฉียบพลันในวันที่นัดฉีด
4. การรวมวัคซีน HPV กับการตรวจ STD และ PrEP HIV
การดูแลสุขภาพทางเพศที่ดีควรเป็นแบบองค์รวม ไม่ใช่แค่ฉีดวัคซีนอย่างเดียว เพราะแต่ละวิธีป้องกันโรคคนละกลุ่ม
- วัคซีน HPV: ป้องกันมะเร็งปากมดลูกและหูดหนองใน
- ถุงยางอนามัย: ลดความเสี่ยงของการติดต่อ HPV และ STD อื่น แต่ไม่ได้ป้องกันได้ 100% เพราะ HPV ติดต่อผ่านผิวหนังบริเวณที่ถุงยางไม่ครอบคลุมได้
- PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis): ยาป้องกันการติดเชื้อ HIV ก่อนสัมผัสเชื้อ หากกินสม่ำเสมอ ลดความเสี่ยงได้สูงมาก สำหรับผู้หญิงควรกินต่อเนื่องทุกวันอย่างน้อย 7 วันก่อนจึงมีระดับยาเพียงพอ แต่ PrEP ไม่ป้องกัน HPV หรือ STD อื่น
- ตรวจ STD เป็นประจำ: ตรวจ HIV ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม และไวรัสตับอักเสบบี เพื่อรักษาได้เร็ว
ความเชื่อมโยงสำคัญอีกข้อคือ ผู้หญิงที่ติดเชื้อ HIV มีความเสี่ยงมะเร็งปากมดลูกสูงกว่าผู้ไม่ติดเชื้อประมาณ 6 เท่า (Stelzle และคณะ, Lancet Global Health 2021) การป้องกัน HIV ร่วมกับฉีดวัคซีน HPV จึงช่วยลดความเสี่ยงสองทางพร้อมกัน
ตัวอย่างขั้นตอนการดูแลที่แนะนำ:
- ปรึกษาแพทย์ ประเมินความเสี่ยงโดยไม่ตัดสินและเก็บเป็นความลับ
- ตรวจ HIV และ STD พื้นฐาน รวมทั้ง Pap smear หรือ HPV DNA test ตามช่วงอายุ
- เริ่มฉีดวัคซีน HPV ตามตารางเข็มที่ 1, 2 และ 3
- หากมีความเสี่ยงต่อ HIV ให้พิจารณา PrEP โดยตรวจการทำงานของไตก่อนเริ่มและติดตามเป็นระยะ
- นัดตรวจติดตามสม่ำเสมอ
คำถามที่พบบ่อย
ฉีดแล้วไม่ต้องตรวจ Pap smear ใช่หรือไม่? ไม่ใช่ ยังต้องตรวจตามนัด เพราะวัคซีนไม่ครอบคลุมทุกสายพันธุ์ที่ก่อมะเร็ง
มีคู่นอนคนเดียวต้องฉีดไหม? ควรพิจารณา เพราะคู่ของคุณอาจเคยรับเชื้อมาก่อน และเชื้ออาจอยู่ในร่างกายโดยไม่มีอาการเป็นเวลานาน
ฉีดแล้วอยู่ได้นานแค่ไหน? การติดตามผลระยะยาวพบว่าภูมิคุ้มกันยังอยู่ได้นานอย่างน้อย 10-12 ปี และยังไม่พบหลักฐานว่าต้องฉีดกระตุ้นซ้ำ
สรุป
วัคซีน HPV เป็นหนึ่งในเครื่องมือป้องกันมะเร็งที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับชัดเจนที่สุด เมื่อใช้ร่วมกับการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูก การตรวจ STD สม่ำเสมอ และ PrEP สำหรับผู้ที่มีความเสี่ยง HIV ก็จะช่วยปกป้องสุขภาพทางเพศได้ครอบคลุมยิ่งขึ้น ผู้หญิงอายุ 18-35 ปียังได้ประโยชน์จากการฉีด และไม่ควรรอให้อายุมากขึ้นก่อน
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางการแพทย์ การตัดสินใจฉีดวัคซีนหรือใช้ยาควรปรึกษาแพทย์ที่ประเมินความเสี่ยงของคุณโดยตรง
ปรึกษาทีมแพทย์ รู้ก่อนดี ได้เลย
หากต้องการข้อมูลเรื่องวัคซีน HPV การตรวจ STD หรือ PrEP HIV ทีม รู้ก่อนดี (Roogondee) โดยบริษัท เจียรักษา จำกัด ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร พร้อมให้คำปรึกษาแบบเป็นส่วนตัว ไม่ตัดสิน และเก็บข้อมูลเป็นความลับ
ติดต่อเราได้ทาง LINE: @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com