ซิฟิลิส (Syphilis) เป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Treponema pallidum และเป็นโรคที่ รักษาหายได้ หากตรวจพบเร็ว แต่หลายคนไม่รู้ตัวว่าติดเชื้อ เพราะอาการในแต่ละระยะอาจไม่รุนแรง หรือหายไปเองชั่วคราว บทความนี้อธิบาย ซิฟิลิส อาการ ทั้ง 3 ระยะ แนวทางการตรวจ การรักษาด้วยยาเพนิซิลลิน และเหตุผลที่คู่นอนควรได้รับการตรวจด้วย

ซิฟิลิสติดต่อได้อย่างไร

เชื้อแพร่ผ่านการสัมผัสแผลหรือผื่นของผู้ติดเชื้อโดยตรง โดยเฉพาะในระหว่างมีเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอด ทวารหนัก หรือทางปาก นอกจากนี้ยังติดจากแม่สู่ทารกในครรภ์ได้ ซึ่งเรียกว่า ซิฟิลิสแต่กำเนิด และอาจทำให้แท้ง ทารกเสียชีวิต หรือพิการ

โรคนี้ ไม่ติดจากการใช้ห้องน้ำร่วมกัน การใช้แก้วน้ำร่วมกัน หรือการกอดทั่วไป ถุงยางอนามัยช่วยลดความเสี่ยงได้มาก แต่ไม่ป้องกันได้ 100% หากแผลอยู่นอกบริเวณที่ถุงยางปกปิด

ซิฟิลิส อาการ 3 ระยะ พร้อม Timeline

ระยะฟักตัวหลังได้รับเชื้อโดยเฉลี่ยประมาณ 3 สัปดาห์ (ช่วงกว้างตั้งแต่ 10-90 วัน) จากนั้นโรคจะดำเนินไปตามระยะต่อไปนี้

ระยะที่ 1: แผลริมแข็ง (Primary Syphilis)

  • เวลาที่พบ: ประมาณ 3 สัปดาห์หลังรับเชื้อ
  • อาการ: เกิดแผลหรือตุ่มนูนเดี่ยว ขอบแข็ง ก้นแผลสะอาด โดยมากไม่เจ็บ ตรงจุดที่เชื้อเข้าสู่ร่างกาย เช่น อวัยวะเพศ ทวารหนัก หรือในช่องปาก อาจมีต่อมน้ำเหลืองบริเวณใกล้เคียงโตร่วมด้วย
  • ระยะเวลา: แผลอยู่ประมาณ 3-6 สัปดาห์ แล้วหายไปเองแม้ไม่ได้รักษา

จุดที่ทำให้คนเข้าใจผิดมากที่สุดคือ แผลหายเองไม่ได้แปลว่าหายจากโรค เชื้อยังอยู่ในร่างกายและแพร่กระจายต่อไป แผลที่ซ่อนอยู่ เช่น ในช่องคลอด ทวารหนัก หรือในปาก ก็อาจไม่ถูกสังเกตเห็น

ระยะที่ 2: ผื่นซิฟิลิส (Secondary Syphilis)

  • เวลาที่พบ: ราว 4-10 สัปดาห์หลังแผลแรก (หรือไม่กี่สัปดาห์ถึง 6 เดือนหลังติดเชื้อ)
  • ผื่น: ผื่นแดงหรือสีน้ำตาลแดงตามลำตัว แขน ขา และมักพบที่ ฝ่ามือและฝ่าเท้า ส่วนใหญ่ไม่คัน จึงมักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นผื่นแพ้หรือโรคผิวหนังทั่วไป
  • อาการอื่น: ไข้ต่ำ เหนื่อยล้า เจ็บคอ ปวดเมื่อยตามตัว ต่อมน้ำเหลืองโตทั่วตัว ผมร่วงเป็นหย่อม แผลในปาก และตุ่มนูนคล้ายหูดบริเวณอวัยวะเพศหรือทวารหนัก (condyloma lata) ซึ่งมีเชื้อจำนวนมากและแพร่ได้ง่าย
  • ระยะเวลา: อาการอยู่ประมาณ 3-6 สัปดาห์ และอาจหายไปเองหรือกลับมาเป็นซ้ำได้

ระยะแฝง (Latent Syphilis)

หลังอาการระยะที่ 2 หายไป ผู้ติดเชื้อจะเข้าสู่ระยะที่ไม่มีอาการ แต่ผลเลือดยังเป็นบวก ระยะแฝงที่ติดเชื้อไม่เกิน 1 ปีเรียกว่า early latent ซึ่งยังมีโอกาสแพร่เชื้อได้ ส่วนระยะที่ยาวกว่านั้นเรียกว่า late latent ระยะนี้คนส่วนใหญ่ค้นพบโรค โดยบังเอิญจากการตรวจเลือด เช่น ตรวจก่อนผ่าตัด ตรวจฝากครรภ์ หรือตรวจสุขภาพประจำปี

ระยะที่ 3: ซิฟิลิสระยะท้าย (Tertiary Syphilis)

  • เวลาที่พบ: หลายปีจนถึงประมาณ 10-30 ปีหลังติดเชื้อ ในผู้ที่ไม่ได้รับการรักษา (ไม่ใช่ทุกรายที่จะลุกลามถึงระยะนี้)
  • ผลกระทบ: ก้อนเนื้อเปื่อยยุ่ย (gumma) ที่ผิวหนัง กระดูก หรืออวัยวะภายใน, หลอดเลือดแดงใหญ่อักเสบหรือโป่งพอง, และความผิดปกติของระบบประสาทและสมอง

นอกจากนี้ เชื้อสามารถเข้าสู่ระบบประสาท (neurosyphilis) ตา หรือหูได้ ตั้งแต่ระยะแรก อาการที่ควรระวัง เช่น ปวดศีรษะรุนแรง มองเห็นผิดปกติ การได้ยินลดลง หรือเดินเซ ควรรีบพบแพทย์ทันที

การตรวจวินิจฉัยซิฟิลิส

การวินิจฉัยหลักคือ การตรวจเลือด ซึ่งมักใช้ร่วมกัน 2 กลุ่ม ได้แก่

  • Non-treponemal test เช่น RPR หรือ VDRL ใช้ติดตามระดับการติดเชื้อและประเมินผลการรักษา
  • Treponemal test เช่น TPHA, TP-PA หรือ EIA/CIA ใช้ยืนยันว่าเคยสัมผัสเชื้อซิฟิลิส

หากเพิ่งสัมผัสเชื้อไม่นาน ผลเลือดอาจยังเป็นลบเพราะร่างกายยังสร้างภูมิตอบสนองไม่พอ แพทย์อาจนัดตรวจซ้ำภายใน 2-4 สัปดาห์ ผู้ที่ตรวจพบซิฟิลิสควรได้รับการตรวจ HIV และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น ร่วมด้วย เพราะมักพบร่วมกันได้ และแผลซิฟิลิสเพิ่มโอกาสติดเชื้อเอชไอวี

การรักษาซิฟิลิสด้วยยาเพนิซิลลิน

ยาหลักที่แนวทางของ CDC และ WHO แนะนำคือ เพนิซิลลินจี เบนซาทีน (Benzathine penicillin G) แบบฉีดเข้ากล้ามเนื้อ

  • ระยะที่ 1, ระยะที่ 2 และระยะแฝงช่วงต้น: โดยทั่วไปฉีด 1 ครั้ง (2.4 ล้านยูนิต)
  • ระยะแฝงช่วงท้ายหรือไม่ทราบระยะ: ฉีดสัปดาห์ละครั้ง รวม 3 ครั้ง
  • ซิฟิลิสระบบประสาท ตา หรือหู: ต้องรักษาด้วยเพนิซิลลินทางหลอดเลือดดำในโรงพยาบาล ปกติประมาณ 10-14 วัน

หากแพ้เพนิซิลลิน แพทย์อาจพิจารณายาทางเลือก เช่น doxycycline ในผู้ที่ไม่ได้ตั้งครรภ์ แต่ หญิงตั้งครรภ์ควรได้รับเพนิซิลลินเท่านั้น และแพทย์อาจทำการ desensitization ในรายที่แพ้ยา ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะรับประทานเองเด็ดขาด เพราะยาและระยะเวลาที่ไม่เหมาะสมทำให้รักษาไม่หาย

หลังฉีดยา บางคนอาจมีไข้ ปวดเมื่อยตัว หรือปวดศีรษะภายใน 24 ชั่วโมง เรียกว่า Jarisch-Herxheimer reaction ซึ่งมักหายได้เองและไม่ใช่อาการแพ้ยา

รักษา "หายขาด" ได้ไหม และต้องติดตามผลอย่างไร

ซิฟิลิสเป็นโรคที่ รักษาให้หายจากการติดเชื้อได้ โดยเฉพาะเมื่อรักษาตั้งแต่ระยะแรก แต่ความเสียหายต่อหัวใจ สมอง หรือระบบประสาทจากระยะท้าย อาจไม่กลับคืนเป็นปกติ จึงควรรักษาให้เร็วที่สุด

หลังรักษา แพทย์จะนัดตรวจ RPR/VDRL ซ้ำเป็นระยะ (เช่น 6 และ 12 เดือน) เพื่อดูว่าค่าไตเตอร์ลดลงอย่างน้อย 4 เท่า ซึ่งแสดงว่าการรักษาได้ผล สิ่งสำคัญอีกข้อคือ การเป็นแล้วไม่ได้สร้างภูมิคุ้มกันถาวร สามารถติดซ้ำได้หากสัมผัสเชื้อใหม่ ควรงดมีเพศสัมพันธ์จนกว่าจะรักษาครบและแผลหายสนิท (โดยทั่วไปอย่างน้อย 7 วันหลังฉีดยาครั้งเดียว)

ทำไมต้องแจ้งคู่นอนให้มาตรวจ

หากรักษาเพียงคนเดียว แต่คู่นอนยังมีเชื้อ อาจเกิดการติดเชื้อวนกลับไปมา (ping-pong infection) ตามแนวทาง CDC คู่นอนที่สัมผัสผู้ป่วยระยะที่ 1 ภายใน 90 วัน หรือระยะที่ 2 ภายใน 6 เดือน ควรได้รับการตรวจ และอาจได้รับการรักษาล่วงหน้าแม้ผลเลือดยังเป็นลบ

  • การแจ้งคู่นอนไม่ใช่การกล่าวโทษ แต่เป็นการช่วยปกป้องสุขภาพของทุกคน
  • หากไม่สะดวกบอกด้วยตัวเอง สามารถปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์เรื่องการแจ้งโดยไม่เปิดเผยชื่อได้
  • หญิงตั้งครรภ์หรือผู้วางแผนมีบุตรควรตรวจซิฟิลิสเป็นพิเศษ เพื่อป้องกันการติดต่อสู่ทารก

ใครควรตรวจซิฟิลิส

  • ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน หรือมีคู่นอนหลายคน
  • ผู้ที่พบแผล ตุ่ม หรือผื่นผิดปกติ โดยเฉพาะที่ฝ่ามือฝ่าเท้า
  • คู่นอนของผู้ที่ตรวจพบซิฟิลิสหรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น
  • ผู้ที่ใช้ยาป้องกันเอชไอวี (PrEP) หรือผู้ติดเชื้อเอชไอวี ซึ่งควรตรวจเป็นประจำตามคำแนะนำของแพทย์
  • หญิงตั้งครรภ์ทุกราย

ตรวจและรักษาอย่างเป็นส่วนตัวกับรู้ก่อนดี

การตรวจเร็วช่วยให้รักษาได้ง่ายและป้องกันภาวะแทรกซ้อนระยะยาว หากคุณมีอาการที่สงสัย หรือเพิ่งมีความเสี่ยง ไม่ต้องรอให้อาการชัดเจน ทีมรู้ก่อนดีโดยเจียรักษา ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร พร้อมให้คำปรึกษาแบบเป็นส่วนตัว ไม่ตัดสิน ตั้งแต่การตรวจเลือด การรักษา ไปจนถึงการติดตามผล

ติดต่อสอบถามหรือนัดหมายได้ที่ LINE @roogondee หรือเข้าไปที่ roogondee.com

ข้อมูลในบทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป อ้างอิงจากแนวทางของ CDC (STI Treatment Guidelines 2021) และ WHO ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้