PrEP คืออะไร

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) คือการใช้ยาต้านไวรัสเอชไอวีก่อนมีความเสี่ยง เพื่อลดโอกาสติดเชื้อ HIV ผู้ที่ใช้ PrEP คือผู้ที่ยังไม่ได้ติดเชื้อแต่มีโอกาสสัมผัสเชื้อ เช่น มีคู่ที่ติดเชื้อ HIV หรือมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ใช้ถุงยางอนามัยสม่ำเสมอ

ปัจจุบัน PrEP ที่ใช้แพร่หลายที่สุดคือยาเม็ดที่มีตัวยา tenofovir ร่วมกับ emtricitabine ยานี้ทำให้ไวรัสที่เข้าสู่ร่างกายไม่สามารถเพิ่มจำนวนและตั้งรกรากได้ ในต่างประเทศมีรูปแบบยาฉีดออกฤทธิ์นาน เช่น cabotegravir ทุก 2 เดือน แต่การเข้าถึงในไทยอาจแตกต่างกันไป ควรสอบถามสถานพยาบาลโดยตรง

PrEP กับ PEP ต่างกันอย่างไร

สองคำนี้สับสนกันบ่อยที่สุด ความต่างหลักคือ "เวลา" ที่เริ่มใช้ยา

  • PrEP (ก่อนเสี่ยง): ใช้ล่วงหน้าและต่อเนื่อง เหมาะกับผู้ที่มีความเสี่ยงสม่ำเสมอ หรือคาดว่าจะเสี่ยงซ้ำ
  • PEP (หลังเสี่ยง): ใช้แบบฉุกเฉินหลังสัมผัสเชื้อ เช่น ถุงยางแตก ถูกล่วงละเมิดทางเพศ หรือเข็มตำ ต้องเริ่มให้เร็วที่สุด ภายใน 72 ชั่วโมง (ยิ่งเร็วยิ่งดี) และกินต่อเนื่อง 28 วัน

PEP ไม่ควรใช้แทน PrEP เป็นประจำ เพราะเป็นยาสูตรฉุกเฉินที่มักใช้ยาหลายตัวและมีผลข้างเคียงมากกว่า ส่วน PrEP ออกแบบมาเพื่อการป้องกันระยะยาวโดยเฉพาะ

PrEP ได้ผลแค่ไหน

งานวิจัยและแนวทางขององค์การอนามัยโลก (WHO) และ CDC สหรัฐอเมริกา ระบุว่าหากกินสม่ำเสมอ PrEP ลดความเสี่ยงติดเชื้อ HIV จากเพศสัมพันธ์ได้มากกว่า 99% และลดความเสี่ยงจากการใช้เข็มฉีดยาร่วมกันได้อย่างน้อย 74% การศึกษาสำคัญที่สนับสนุนข้อมูลนี้ ได้แก่ iPrEx, Partners PrEP และ IPERGAY รวมถึง Bangkok Tenofovir Study ซึ่งทำในประเทศไทย

ข้อสำคัญคือ ประสิทธิภาพขึ้นอยู่กับการกินยาตรงเวลา ผู้ที่ลืมกินบ่อยจะได้รับการป้องกันต่ำลงอย่างชัดเจน

ใครควรพิจารณาใช้ PrEP

  • ผู้ที่มีคู่นอนติดเชื้อ HIV และยังตรวจพบเชื้อในเลือดอยู่
  • ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ใช้ถุงยางอนามัยสม่ำเสมอ โดยเฉพาะผู้ที่มีคู่หลายคน
  • ผู้ที่เพิ่งป่วยเป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เช่น ซิฟิลิส หนองใน
  • ผู้ที่ต้องใช้ PEP ซ้ำหลายครั้ง
  • ผู้ที่ใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน

การใช้ PrEP ไม่ได้สะท้อนว่าใครทำผิดหรือไม่ผิด แต่เป็นการเลือกดูแลสุขภาพเชิงรุกอย่างหนึ่ง

ต้องตรวจอะไรก่อนเริ่ม PrEP

ก่อนเริ่มยา แพทย์จะประเมินความเหมาะสมเสมอ โดยการตรวจที่สำคัญมีดังนี้

  • ตรวจ HIV: จำเป็นที่สุด เพราะ PrEP ใช้สำหรับผู้ที่ผลเป็นลบเท่านั้น หากติดเชื้ออยู่แล้วแล้วกิน PrEP ซึ่งใช้ยาเพียง 2 ตัว อาจเกิดเชื้อดื้อยาและจำกัดทางเลือกการรักษาในอนาคต
  • ตรวจการทำงานของไต (ค่า creatinine และ eGFR)
  • ตรวจไวรัสตับอักเสบบี: ผู้ที่เป็นไวรัสตับอักเสบบีเรื้อรังต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะการหยุดยาอย่างกะทันหันอาจทำให้ตับอักเสบกำเริบ
  • ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น เช่น ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม และตรวจการตั้งครรภ์ในผู้หญิงตามความเหมาะสม

วิธีกิน PrEP

1. แบบกินทุกวัน (Daily PrEP)

กินวันละ 1 เม็ดในเวลาเดิม เป็นรูปแบบที่ใช้ได้กับคนส่วนใหญ่ ตามแนวทางของ CDC ยาต้องใช้เวลาสะสมในร่างกายก่อนป้องกันได้เต็มที่ ประมาณ 7 วันสำหรับเพศสัมพันธ์ทางทวารหนัก และประมาณ 21 วันสำหรับเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดและการฉีดยา ในช่วงแรกจึงควรใช้ถุงยางอนามัยร่วมด้วย

2. แบบกินตามเหตุการณ์ (On-demand หรือ 2-1-1)

จากการศึกษา IPERGAY วิธีนี้ใช้ได้เฉพาะผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชายเท่านั้น โดยกิน 2 เม็ดก่อนมีเพศสัมพันธ์ 2-24 ชั่วโมง แล้วกินอีก 1 เม็ดหลังจากนั้น 24 ชั่วโมง และอีก 1 เม็ดหลังจากนั้นอีก 24 ชั่วโมง วิธีนี้ไม่เหมาะกับผู้หญิงหรือผู้ที่เป็นไวรัสตับอักเสบบี ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเลือกใช้

PrEP ปลอดภัยต่อไตและตับหรือไม่

สำหรับผู้ที่สุขภาพทั่วไปแข็งแรงและผ่านการตรวจคัดกรอง PrEP ถือว่าปลอดภัยและเป็นที่ยอมรับได้ดี ผลข้างเคียงที่พบบ่อยมักไม่รุนแรงและมักหายไปเองภายใน 2-4 สัปดาห์แรก ได้แก่

  • คลื่นไส้ ท้องอืด ปวดท้องเล็กน้อย
  • ปวดศีรษะ เวียนศีรษะ
  • อ่อนเพลีย

ส่วนผลต่อไต ยากลุ่มนี้อาจทำให้ค่า eGFR ลดลงเล็กน้อยในบางราย และอาจมีผลต่อมวลกระดูกเพียงเล็กน้อย ซึ่งโดยมากกลับมาเป็นปกติเมื่อหยุดยา จึงต้องมีการติดตามผลเลือดเป็นระยะ สำหรับตับ ยาไม่ได้เป็นพิษต่อตับโดยตรงในคนทั่วไป ข้อควรระวังหลักคือผู้ที่ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีอยู่เดิม ผู้ที่มี eGFR ต่ำกว่าเกณฑ์ (ต่ำกว่า 60 mL/min) มักไม่เหมาะกับยาสูตรนี้

การติดตามผลระหว่างใช้ PrEP

  • ตรวจ HIV และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ทุก 3 เดือน
  • ตรวจค่าไตเป็นระยะ (โดยทั่วไปทุก 6-12 เดือน ตามคำแนะนำแพทย์)
  • ประเมินความสม่ำเสมอในการกินยาและความเสี่ยงของตนเองต่อเนื่อง

หากต้องการหยุด PrEP ควรปรึกษาแพทย์ก่อน โดยเฉพาะผู้ที่มีประวัติไวรัสตับอักเสบบี

ใช้ PrEP ร่วมกับ PEP อย่างไร

PrEP และ PEP ไม่ได้แข่งกัน แต่เป็นเครื่องมือที่เสริมกันในแผนป้องกันของแต่ละคน

  • กิน PrEP สม่ำเสมออยู่แล้ว: โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องใช้ PEP เมื่อมีความเสี่ยงเกิดขึ้น
  • ลืมกิน PrEP หลายวันแล้วมีความเสี่ยง: ควรรีบพบแพทย์ภายใน 72 ชั่วโมงเพื่อประเมินว่าต้องใช้ PEP หรือไม่
  • ใช้ PEP จนครบ 28 วัน: หากยังมีความเสี่ยงต่อเนื่อง สามารถปรึกษาเปลี่ยนมาใช้ PrEP ได้ โดยต้องตรวจ HIV ซ้ำและผลเป็นลบก่อนเริ่ม

PrEP ไม่ได้ป้องกันทุกอย่าง

PrEP ป้องกัน HIV เท่านั้น ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน เริม HPV หรือการตั้งครรภ์ การใช้ถุงยางอนามัยร่วมด้วยและตรวจสุขภาพทางเพศสม่ำเสมอจึงยังเป็นสิ่งสำคัญ ในประเทศไทยสิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติครอบคลุมบริการ PrEP และ PEP ตามเงื่อนไขที่กำหนด สามารถสอบถามสิทธิของคุณได้ที่สถานพยาบาล

สรุป

  • PrEP คือยาป้องกัน HIV ที่ใช้ก่อนเสี่ยงและใช้ต่อเนื่อง
  • PEP คือยาฉุกเฉินหลังเสี่ยง ต้องเริ่มภายใน 72 ชั่วโมง
  • ต้องตรวจ HIV ให้ผลลบ รวมถึงตรวจไตและไวรัสตับอักเสบบีก่อนเริ่ม PrEP
  • เมื่อกินสม่ำเสมอ PrEP ป้องกัน HIV จากเพศสัมพันธ์ได้สูงกว่า 99% และปลอดภัยต่อไตและตับในผู้ที่ผ่านการคัดกรอง

บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อการศึกษา ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือแทนคำแนะนำของแพทย์ การเลือกใช้ยาควรผ่านการประเมินรายบุคคล

ปรึกษาเรื่อง PrEP และ PEP อย่างเป็นส่วนตัว

หากคุณสงสัยว่า PrEP เหมาะกับตัวเองหรือไม่ หรือเพิ่งมีความเสี่ยงและต้องการคำแนะนำเรื่อง PEP ทีมของ รู้ก่อนดี โดยเจียรักษา ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร พร้อมให้คำปรึกษาแบบเป็นความลับ ไม่ตัดสิน ติดต่อเราได้ทาง LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com