PrEP คืออะไร
PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) คือการใช้ยาต้านไวรัสเอชไอวีก่อนมีความเสี่ยง เพื่อลดโอกาสติดเชื้อ HIV ผู้ที่ใช้ PrEP คือผู้ที่ยังไม่ได้ติดเชื้อแต่มีโอกาสสัมผัสเชื้อ เช่น มีคู่ที่ติดเชื้อ HIV หรือมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ใช้ถุงยางอนามัยสม่ำเสมอ
ปัจจุบัน PrEP ที่ใช้แพร่หลายที่สุดคือยาเม็ดที่มีตัวยา tenofovir ร่วมกับ emtricitabine ยานี้ทำให้ไวรัสที่เข้าสู่ร่างกายไม่สามารถเพิ่มจำนวนและตั้งรกรากได้ ในต่างประเทศมีรูปแบบยาฉีดออกฤทธิ์นาน เช่น cabotegravir ทุก 2 เดือน แต่การเข้าถึงในไทยอาจแตกต่างกันไป ควรสอบถามสถานพยาบาลโดยตรง
PrEP กับ PEP ต่างกันอย่างไร
สองคำนี้สับสนกันบ่อยที่สุด ความต่างหลักคือ "เวลา" ที่เริ่มใช้ยา
- PrEP (ก่อนเสี่ยง): ใช้ล่วงหน้าและต่อเนื่อง เหมาะกับผู้ที่มีความเสี่ยงสม่ำเสมอ หรือคาดว่าจะเสี่ยงซ้ำ
- PEP (หลังเสี่ยง): ใช้แบบฉุกเฉินหลังสัมผัสเชื้อ เช่น ถุงยางแตก ถูกล่วงละเมิดทางเพศ หรือเข็มตำ ต้องเริ่มให้เร็วที่สุด ภายใน 72 ชั่วโมง (ยิ่งเร็วยิ่งดี) และกินต่อเนื่อง 28 วัน
PEP ไม่ควรใช้แทน PrEP เป็นประจำ เพราะเป็นยาสูตรฉุกเฉินที่มักใช้ยาหลายตัวและมีผลข้างเคียงมากกว่า ส่วน PrEP ออกแบบมาเพื่อการป้องกันระยะยาวโดยเฉพาะ
PrEP ได้ผลแค่ไหน
งานวิจัยและแนวทางขององค์การอนามัยโลก (WHO) และ CDC สหรัฐอเมริกา ระบุว่าหากกินสม่ำเสมอ PrEP ลดความเสี่ยงติดเชื้อ HIV จากเพศสัมพันธ์ได้มากกว่า 99% และลดความเสี่ยงจากการใช้เข็มฉีดยาร่วมกันได้อย่างน้อย 74% การศึกษาสำคัญที่สนับสนุนข้อมูลนี้ ได้แก่ iPrEx, Partners PrEP และ IPERGAY รวมถึง Bangkok Tenofovir Study ซึ่งทำในประเทศไทย
ข้อสำคัญคือ ประสิทธิภาพขึ้นอยู่กับการกินยาตรงเวลา ผู้ที่ลืมกินบ่อยจะได้รับการป้องกันต่ำลงอย่างชัดเจน
ใครควรพิจารณาใช้ PrEP
- ผู้ที่มีคู่นอนติดเชื้อ HIV และยังตรวจพบเชื้อในเลือดอยู่
- ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ใช้ถุงยางอนามัยสม่ำเสมอ โดยเฉพาะผู้ที่มีคู่หลายคน
- ผู้ที่เพิ่งป่วยเป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เช่น ซิฟิลิส หนองใน
- ผู้ที่ต้องใช้ PEP ซ้ำหลายครั้ง
- ผู้ที่ใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน
การใช้ PrEP ไม่ได้สะท้อนว่าใครทำผิดหรือไม่ผิด แต่เป็นการเลือกดูแลสุขภาพเชิงรุกอย่างหนึ่ง
ต้องตรวจอะไรก่อนเริ่ม PrEP
ก่อนเริ่มยา แพทย์จะประเมินความเหมาะสมเสมอ โดยการตรวจที่สำคัญมีดังนี้
- ตรวจ HIV: จำเป็นที่สุด เพราะ PrEP ใช้สำหรับผู้ที่ผลเป็นลบเท่านั้น หากติดเชื้ออยู่แล้วแล้วกิน PrEP ซึ่งใช้ยาเพียง 2 ตัว อาจเกิดเชื้อดื้อยาและจำกัดทางเลือกการรักษาในอนาคต
- ตรวจการทำงานของไต (ค่า creatinine และ eGFR)
- ตรวจไวรัสตับอักเสบบี: ผู้ที่เป็นไวรัสตับอักเสบบีเรื้อรังต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะการหยุดยาอย่างกะทันหันอาจทำให้ตับอักเสบกำเริบ
- ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น เช่น ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม และตรวจการตั้งครรภ์ในผู้หญิงตามความเหมาะสม
วิธีกิน PrEP
1. แบบกินทุกวัน (Daily PrEP)
กินวันละ 1 เม็ดในเวลาเดิม เป็นรูปแบบที่ใช้ได้กับคนส่วนใหญ่ ตามแนวทางของ CDC ยาต้องใช้เวลาสะสมในร่างกายก่อนป้องกันได้เต็มที่ ประมาณ 7 วันสำหรับเพศสัมพันธ์ทางทวารหนัก และประมาณ 21 วันสำหรับเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดและการฉีดยา ในช่วงแรกจึงควรใช้ถุงยางอนามัยร่วมด้วย
2. แบบกินตามเหตุการณ์ (On-demand หรือ 2-1-1)
จากการศึกษา IPERGAY วิธีนี้ใช้ได้เฉพาะผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชายเท่านั้น โดยกิน 2 เม็ดก่อนมีเพศสัมพันธ์ 2-24 ชั่วโมง แล้วกินอีก 1 เม็ดหลังจากนั้น 24 ชั่วโมง และอีก 1 เม็ดหลังจากนั้นอีก 24 ชั่วโมง วิธีนี้ไม่เหมาะกับผู้หญิงหรือผู้ที่เป็นไวรัสตับอักเสบบี ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเลือกใช้
PrEP ปลอดภัยต่อไตและตับหรือไม่
สำหรับผู้ที่สุขภาพทั่วไปแข็งแรงและผ่านการตรวจคัดกรอง PrEP ถือว่าปลอดภัยและเป็นที่ยอมรับได้ดี ผลข้างเคียงที่พบบ่อยมักไม่รุนแรงและมักหายไปเองภายใน 2-4 สัปดาห์แรก ได้แก่
- คลื่นไส้ ท้องอืด ปวดท้องเล็กน้อย
- ปวดศีรษะ เวียนศีรษะ
- อ่อนเพลีย
ส่วนผลต่อไต ยากลุ่มนี้อาจทำให้ค่า eGFR ลดลงเล็กน้อยในบางราย และอาจมีผลต่อมวลกระดูกเพียงเล็กน้อย ซึ่งโดยมากกลับมาเป็นปกติเมื่อหยุดยา จึงต้องมีการติดตามผลเลือดเป็นระยะ สำหรับตับ ยาไม่ได้เป็นพิษต่อตับโดยตรงในคนทั่วไป ข้อควรระวังหลักคือผู้ที่ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีอยู่เดิม ผู้ที่มี eGFR ต่ำกว่าเกณฑ์ (ต่ำกว่า 60 mL/min) มักไม่เหมาะกับยาสูตรนี้
การติดตามผลระหว่างใช้ PrEP
- ตรวจ HIV และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ทุก 3 เดือน
- ตรวจค่าไตเป็นระยะ (โดยทั่วไปทุก 6-12 เดือน ตามคำแนะนำแพทย์)
- ประเมินความสม่ำเสมอในการกินยาและความเสี่ยงของตนเองต่อเนื่อง
หากต้องการหยุด PrEP ควรปรึกษาแพทย์ก่อน โดยเฉพาะผู้ที่มีประวัติไวรัสตับอักเสบบี
ใช้ PrEP ร่วมกับ PEP อย่างไร
PrEP และ PEP ไม่ได้แข่งกัน แต่เป็นเครื่องมือที่เสริมกันในแผนป้องกันของแต่ละคน
- กิน PrEP สม่ำเสมออยู่แล้ว: โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องใช้ PEP เมื่อมีความเสี่ยงเกิดขึ้น
- ลืมกิน PrEP หลายวันแล้วมีความเสี่ยง: ควรรีบพบแพทย์ภายใน 72 ชั่วโมงเพื่อประเมินว่าต้องใช้ PEP หรือไม่
- ใช้ PEP จนครบ 28 วัน: หากยังมีความเสี่ยงต่อเนื่อง สามารถปรึกษาเปลี่ยนมาใช้ PrEP ได้ โดยต้องตรวจ HIV ซ้ำและผลเป็นลบก่อนเริ่ม
PrEP ไม่ได้ป้องกันทุกอย่าง
PrEP ป้องกัน HIV เท่านั้น ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน เริม HPV หรือการตั้งครรภ์ การใช้ถุงยางอนามัยร่วมด้วยและตรวจสุขภาพทางเพศสม่ำเสมอจึงยังเป็นสิ่งสำคัญ ในประเทศไทยสิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติครอบคลุมบริการ PrEP และ PEP ตามเงื่อนไขที่กำหนด สามารถสอบถามสิทธิของคุณได้ที่สถานพยาบาล
สรุป
- PrEP คือยาป้องกัน HIV ที่ใช้ก่อนเสี่ยงและใช้ต่อเนื่อง
- PEP คือยาฉุกเฉินหลังเสี่ยง ต้องเริ่มภายใน 72 ชั่วโมง
- ต้องตรวจ HIV ให้ผลลบ รวมถึงตรวจไตและไวรัสตับอักเสบบีก่อนเริ่ม PrEP
- เมื่อกินสม่ำเสมอ PrEP ป้องกัน HIV จากเพศสัมพันธ์ได้สูงกว่า 99% และปลอดภัยต่อไตและตับในผู้ที่ผ่านการคัดกรอง
บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อการศึกษา ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือแทนคำแนะนำของแพทย์ การเลือกใช้ยาควรผ่านการประเมินรายบุคคล
ปรึกษาเรื่อง PrEP และ PEP อย่างเป็นส่วนตัว
หากคุณสงสัยว่า PrEP เหมาะกับตัวเองหรือไม่ หรือเพิ่งมีความเสี่ยงและต้องการคำแนะนำเรื่อง PEP ทีมของ รู้ก่อนดี โดยเจียรักษา ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร พร้อมให้คำปรึกษาแบบเป็นความลับ ไม่ตัดสิน ติดต่อเราได้ทาง LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com