Pap Smear คืออะไร ควรตรวจเมื่อไหร่ และเตรียมตัวอย่างไร

Pap smear เป็นการตรวจคัดกรองที่ช่วยให้พบความผิดปกติของเซลล์ปากมดลูกได้ตั้งแต่ยังไม่กลายเป็นมะเร็ง มะเร็งปากมดลูกเป็นหนึ่งในมะเร็งที่ป้องกันได้มากที่สุด หากตรวจสม่ำเสมอและได้รับการติดตามที่เหมาะสม ผู้หญิงหลายคนยังไม่แน่ใจว่าควรเริ่มตรวจเมื่อไหร่ ต้องเตรียมตัวอย่างไร และผลตรวจหมายความว่าอะไร บทความนี้รวบรวมคำตอบจากแนวทางทางการแพทย์ไว้ให้

Pap smear คืออะไร และสำคัญอย่างไร

Pap smear (แพป สเมียร์) หรือการตรวจเซลล์วิทยาปากมดลูก คือการใช้แปรงหรือไม้พันสำลีขนาดเล็กเก็บเซลล์จากบริเวณปากมดลูก แล้วส่งตรวจใต้กล้องจุลทรรศน์ เพื่อหาเซลล์ที่เปลี่ยนแปลงผิดปกติ ซึ่งอาจพัฒนาเป็นมะเร็งในอนาคต วิธีนี้พัฒนาโดยนายแพทย์จอร์จ ปาปานิโคลาอู (George Papanicolaou) และถูกใช้แพร่หลายมาตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 20

ความสำคัญของการตรวจนี้คือ มะเร็งปากมดลูกมักใช้เวลาหลายปีในการเปลี่ยนจากเซลล์ปกติเป็นมะเร็ง และระยะแรกมักไม่มีอาการ การตรวจคัดกรองจึงช่วยให้พบและรักษาความผิดปกติได้ทันเวลา องค์การอนามัยโลก (WHO) ตั้งเป้าขจัดมะเร็งปากมดลูกให้หมดไปจากการเป็นปัญหาสาธารณสุข โดยมีหลักสำคัญคือ การฉีดวัคซีน HPV การคัดกรอง และการรักษารอยโรคระยะก่อนมะเร็ง

อายุและช่วงเวลาที่ควรตรวจ

แนวทางของแต่ละองค์กรแตกต่างกันเล็กน้อย แต่มีหลักการร่วมกัน ดังนี้

อายุ 21–29 ปี: แนวทางของ USPSTF (สหรัฐอเมริกา) แนะนำตรวจ Pap smear ทุก 3 ปี
อายุ 30–65 ปี: ตรวจ Pap smear ทุก 3 ปี ตรวจ HPV อย่างเดียวทุก 5 ปี หรือตรวจ Pap ร่วมกับ HPV ทุก 5 ปี
อายุเกิน 65 ปี: หยุดตรวจได้ หากผลตรวจก่อนหน้านี้ปกติอย่างต่อเนื่องตามเกณฑ์ และไม่เคยมีรอยโรคระดับสูง
ผู้ที่ตัดมดลูกและปากมดลูกออกด้วยโรคที่ไม่ใช่มะเร็ง: โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องตรวจต่อ

สำหรับประเทศไทย ราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์แห่งประเทศไทยและกระทรวงสาธารณสุขมีโครงการคัดกรองสำหรับสตรีกลุ่มอายุเป้าหมาย โดยเน้นอายุ 30 ปีขึ้นไป และมีการนำการตรวจ HPV มาใช้มากขึ้น ผู้หญิงที่เคยมีเพศสัมพันธ์แล้วควรปรึกษาแพทย์เรื่องช่วงเริ่มตรวจที่เหมาะสมกับตนเอง

ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น ติดเชื้อ HIV ผู้ที่ได้รับยากดภูมิคุ้มกัน หรือเคยมีผลตรวจผิดปกติมาก่อน อาจต้องตรวจถี่ขึ้นตามคำแนะนำของแพทย์

ความเสี่ยงจาก HPV และการป้องกัน

ปัจจัยหลักของมะเร็งปากมดลูกคือการติดเชื้อ ไวรัส HPV (Human Papillomavirus) สายพันธุ์เสี่ยงสูงอย่างต่อเนื่อง งานวิจัยคลาสสิกของ Walboomers และคณะ (1999) พบ HPV ในเนื้อเยื่อมะเร็งปากมดลูกเกือบทั้งหมด โดยสายพันธุ์ 16 และ 18 เป็นสาเหตุของมะเร็งปากมดลูกประมาณ 70%

การติดเชื้อ HPV พบได้บ่อยในผู้ที่เคยมีเพศสัมพันธ์ และส่วนใหญ่ร่างกายกำจัดเชื้อได้เองภายใน 1–2 ปี การติดเชื้อที่คงอยู่นานจึงเป็นกลุ่มที่เสี่ยง ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยง ได้แก่

การสูบบุหรี่
ภูมิคุ้มกันต่ำ เช่น ติดเชื้อ HIV
การมีคู่นอนหลายคน หรือคู่นอนที่มีคู่หลายคน
การไม่เคยตรวจคัดกรอง หรือตรวจไม่สม่ำเสมอ
การใช้ยาคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนเป็นเวลานานหลายปี (ความเสี่ยงเพิ่มเล็กน้อยและลดลงหลังหยุดยา)

วิธีป้องกัน

วัคซีน HPV: ได้ผลดีที่สุดเมื่อฉีดก่อนมีเพศสัมพันธ์ การศึกษาในประเทศสวีเดนที่ตีพิมพ์ใน New England Journal of Medicine (2020) พบว่าผู้ที่ฉีดวัคซีนก่อนอายุ 17 ปี มีความเสี่ยงมะเร็งปากมดลูกลดลงราว 88% ผู้ใหญ่บางรายก็ยังได้ประโยชน์ ควรปรึกษาแพทย์
ใช้ถุงยางอนามัย: ช่วยลดความเสี่ยง แต่ไม่ป้องกัน HPV ได้ทั้งหมด
งดสูบบุหรี่
ตรวจคัดกรองสม่ำเสมอ แม้ฉีดวัคซีนแล้ว เพราะวัคซีนไม่ครอบคลุมทุกสายพันธุ์

เตรียมตัวก่อนตรวจ Pap smear อย่างไร

การเตรียมตัวไม่ยุ่งยาก แต่ช่วยให้ผลตรวจแม่นยำขึ้น

เลือกช่วงที่ไม่มีประจำเดือน: โดยทั่วไปควรตรวจหลังประจำเดือนหมด ประมาณวันที่ 10–20 ของรอบเดือน เพราะเลือดอาจบดบังเซลล์
งดมีเพศสัมพันธ์ 24–48 ชั่วโมงก่อนตรวจ
งดสวนล้างช่องคลอด และงดใช้ยาเหน็บ ครีม เจล หรือสเปิร์มิไซด์ในช่องคลอดอย่างน้อย 48 ชั่วโมง ยกเว้นแพทย์สั่ง
แจ้งแพทย์ หากตั้งครรภ์ อาจตั้งครรภ์ มีเลือดออกผิดปกติ หรือมีประวัติผลตรวจผิดปกติ
สวมเสื้อผ้าที่ถอดง่าย เช่น กระโปรง และทำใจให้ผ่อนคลาย การเกร็งทำให้รู้สึกไม่สบายมากขึ้น

ขั้นตอนตรวจใช้เวลาเพียงไม่กี่นาที แพทย์จะใส่เครื่องมือถ่างช่องคลอด (speculum) เพื่อมองเห็นปากมดลูกและเก็บเซลล์ ผู้ตรวจส่วนใหญ่รู้สึกแน่นหรือไม่สบายเล็กน้อย แต่ไม่ควรเจ็บมาก หากรู้สึกเจ็บให้แจ้งแพทย์ได้ทันที

ผลการตรวจและขั้นตอนถัดไป

ผลตรวจมักรายงานตามระบบ Bethesda ซึ่งแบ่งผลได้ดังนี้

ปกติ (NILM): ไม่พบเซลล์ผิดปกติ ให้ตรวจตามรอบที่แพทย์แนะนำ
ASC-US: พบเซลล์สความัสผิดปกติที่ยังบอกความหมายไม่ชัดเจน มักตรวจ HPV เพิ่มเติม หรือตรวจ Pap ซ้ำ
LSIL: รอยโรคระดับต่ำ มักสัมพันธ์กับการติดเชื้อ HPV และบางส่วนหายได้เอง แพทย์อาจติดตามหรือส่องกล้อง
HSIL, ASC-H, AGC: รอยโรคระดับสูงหรือเซลล์ต่อมผิดปกติ มักต้องตรวจเพิ่มด้วยการส่องกล้องตรวจปากมดลูก (colposcopy) และตัดชิ้นเนื้อตรวจ

หากพบรอยโรคก่อนมะเร็งระดับสูง มีวิธีรักษาที่ได้ผลดี เช่น การตัดปากมดลูกด้วยห่วงไฟฟ้า (LEEP) หรือการตัดปากมดลูกเป็นรูปกรวย (conization) ซึ่งช่วยป้องกันไม่ให้พัฒนาเป็นมะเร็งได้

ข้อควรรู้: Pap smear ครั้งเดียวไม่ได้ตรวจพบทุกกรณี (ความไวของการตรวจเพียงครั้งเดียวอยู่ที่ประมาณ 50–70% จากงานวิจัยหลายฉบับ) จึงต้องตรวจซ้ำตามรอบสม่ำเสมอ และการตรวจ HPV ร่วมด้วยช่วยเพิ่มความแม่นยำในกลุ่มอายุ 30 ปีขึ้นไป การได้ผลผิดปกติไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง และอย่าเลื่อนการตรวจติดตามออกไป

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์โดยไม่ต้องรอรอบตรวจ

แม้ตรวจเป็นประจำ หากมีอาการต่อไปนี้ควรพบสูตินรีแพทย์ทันที ได้แก่ เลือดออกทางช่องคลอดผิดปกติ (เช่น หลังมีเพศสัมพันธ์ ระหว่างรอบเดือน หรือหลังหมดประจำเดือน) ตกขาวมีกลิ่นหรือมีเลือดปน และปวดท้องน้อยหรือปวดขณะมีเพศสัมพันธ์เรื้อรัง

สรุป

Pap smear เป็นการตรวจที่ง่าย ใช้เวลาสั้น และช่วยลดการเสียชีวิตจากมะเร็งปากมดลูกได้อย่างมีนัยสำคัญ การตรวจตามรอบ การฉีดวัคซีน HPV และการไม่สูบบุหรี่ คือแนวทางป้องกันที่สำคัญ ข้อมูลในบทความนี้ใช้เพื่อการให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถทดแทนการวินิจฉัยของแพทย์ได้ ความเหมาะสมในการตรวจขึ้นกับอายุ ประวัติสุขภาพ และความเสี่ยงของแต่ละบุคคล

ปรึกษาทีมรู้ก่อนดี

หากคุณยังไม่แน่ใจว่าควรเริ่มตรวจเมื่อไหร่ หรือต้องการนัดตรวจ Pap smear และ HPV กับสูตินรีแพทย์ของโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร ทีมงานรู้ก่อนดี (บริษัท เจียรักษา จำกัด) พร้อมให้คำแนะนำอย่างเป็นส่วนตัวและไม่ตัดสิน ติดต่อได้ที่ LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com