Pap smear เป็นการตรวจที่ใช้เวลาไม่กี่นาที แต่ช่วยป้องกันมะเร็งปากมดลูกได้ผลดีมาก ผู้หญิงหลายคนยังสงสัยว่าควรเริ่มตรวจเมื่อไร ต้องตรวจบ่อยแค่ไหน และถ้าผลผิดปกติต้องทำอย่างไร บทความนี้สรุปข้อมูลจากแนวทางของ WHO, American Cancer Society (ACS), USPSTF และแนวทางของไทยไว้ในที่เดียว
Pap smear คืออะไร และสำคัญอย่างไร
Pap smear (Pap test) คือการใช้อุปกรณ์เก็บเซลล์บริเวณปากมดลูกไปตรวจใต้กล้องจุลทรรศน์ เพื่อหาเซลล์ที่เปลี่ยนแปลงผิดปกติ ซึ่งอาจพัฒนาเป็นมะเร็งในอนาคต การตรวจจึงช่วยพบ "ระยะก่อนเป็นมะเร็ง" ได้ ก่อนที่จะมีอาการ
มะเร็งปากมดลูกเกือบทั้งหมดเกิดจากการติดเชื้อ HPV (Human Papillomavirus) ชนิดความเสี่ยงสูงอย่างต่อเนื่อง ส่วนใหญ่ร่างกายกำจัดเชื้อได้เองภายใน 1-2 ปี แต่ในบางคนเชื้อจะอยู่นานและทำให้เซลล์เปลี่ยนแปลงอย่างช้า ๆ ใช้เวลาหลายปี (มักราว 10-20 ปี) กว่าจะกลายเป็นมะเร็ง ช่วงเวลานี้เองที่การคัดกรองเข้ามาช่วยได้
ข้อมูลระดับโลกระบุว่าโปรแกรมคัดกรองที่ทำอย่างเป็นระบบลดทั้งอัตราการเกิดและอัตราการเสียชีวิตจากมะเร็งปากมดลูกได้อย่างมาก ประเทศไทยยังพบผู้ป่วยรายใหม่ประมาณ 9,000 รายต่อปี (ข้อมูล GLOBOCAN) การคัดกรองสม่ำเสมอจึงยังมีความสำคัญ
Pap smear กับ HPV test ต่างกันอย่างไร
- Pap smear: ตรวจดูรูปร่างเซลล์ว่าผิดปกติหรือไม่
- HPV DNA test: ตรวจหาเชื้อ HPV ชนิดความเสี่ยงสูงโดยตรง มีความไวในการตรวจพบรอยโรคก่อนมะเร็งสูงกว่า จึงตรวจห่างได้ เช่น ทุก 5 ปี
หลายประเทศ รวมถึงโครงการคัดกรองของไทยในช่วงหลัง เริ่มใช้ HPV test เป็นวิธีหลักหรือใช้ร่วมกับ Pap smear ตามความพร้อมของสถานพยาบาล สอบถามแพทย์ว่าวิธีใดเหมาะกับคุณที่สุด
แนวทางการตรวจแต่ละกลุ่มอายุ
แนวทางของแต่ละองค์กรต่างกันเล็กน้อย ข้อมูลด้านล่างเป็นภาพรวมที่ใช้อ้างอิงทั่วไป แพทย์อาจปรับตามประวัติของแต่ละคน
อายุ 18-25 ปี
- ACS (2020) แนะนำให้เริ่มคัดกรองที่อายุ 25 ปี ส่วน USPSTF (2018) และแนวทางหลายฉบับแนะนำเริ่มที่อายุ 21 ปี
- สำหรับผู้ที่มีเพศสัมพันธ์แล้ว แนวทางของไทยมักแนะนำให้เริ่มตรวจหลังมีเพศสัมพันธ์ครั้งแรกประมาณ 3 ปี ควรปรึกษาแพทย์เพื่อกำหนดเวลาที่เหมาะสม
- กลุ่มอายุนี้ควรให้ความสำคัญกับ วัคซีน HPV ซึ่งได้ผลดีที่สุดเมื่อฉีดก่อนสัมผัสเชื้อ
อายุ 25-65 ปี
เป็นช่วงที่การคัดกรองสำคัญที่สุด ตัวเลือกที่แนวทางสากลยอมรับ ได้แก่
- Pap smear ทุก 3 ปี (ช่วงอายุ 21-29 ปีมักตรวจด้วยวิธีนี้)
- HPV test ทุก 5 ปี (เริ่มตั้งแต่อายุ 25 หรือ 30 ปีขึ้นไป ตามแนวทางแต่ละฉบับ)
- Co-testing (Pap + HPV) ทุก 5 ปี
สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติของไทยครอบคลุมการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในผู้หญิงช่วงอายุประมาณ 30-60 ปี เงื่อนไขและวิธีตรวจอาจเปลี่ยนแปลงได้ ควรตรวจสอบกับหน่วยบริการก่อนเข้ารับบริการ
อายุ 65 ปีขึ้นไป
ผู้หญิงอาจหยุดตรวจได้ หากเข้าเกณฑ์ทั้งหมด ต่อไปนี้
- เคยตรวจคัดกรองต่อเนื่องและผลปกติ (เช่น Pap ปกติติดต่อกัน 3 ครั้ง หรือ HPV/co-testing ปกติ 2 ครั้ง ภายใน 10 ปีที่ผ่านมา โดยครั้งล่าสุดไม่เกิน 5 ปี)
- ไม่เคยมีประวัติรอยโรคก่อนมะเร็งระดับสูง (CIN2 ขึ้นไป) ในช่วง 25 ปีที่ผ่านมา
หากไม่เคยตรวจมาก่อนหรือไม่มีประวัติชัดเจน ควรปรึกษาแพทย์ก่อนตัดสินใจหยุด ไม่ควรคิดเองว่า "อายุมากแล้วไม่ต้องตรวจ"
ผู้หญิงกลุ่มเสี่ยงสูง ควรตรวจบ่อยแค่ไหน
บางกลุ่มอาจต้องตรวจเร็วขึ้นหรือถี่ขึ้นกว่าปกติ ได้แก่
- ผู้ติดเชื้อ HIV: มักแนะนำให้เริ่มตรวจเมื่อวินิจฉัย และตรวจถี่ขึ้นในช่วงแรก (เช่น ปีละครั้ง) ตามคำแนะนำแพทย์
- ผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำ เช่น ผู้ที่ได้รับยากดภูมิหลังปลูกถ่ายอวัยวะ หรือใช้สเตียรอยด์ระยะยาว
- เคยมีผลตรวจผิดปกติหรือเคยรักษารอยโรคก่อนมะเร็ง (CIN2+) ต้องติดตามต่อเนื่องอย่างน้อย 25 ปีหลังการรักษา
- ผู้ที่แม่เคยได้รับยา DES ขณะตั้งครรภ์
ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ HPV ต่อเนื่อง ได้แก่ การสูบบุหรี่ การมีคู่นอนหลายคน และการติดเชื้อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น แต่ผู้หญิงทุกคนที่เคยมีเพศสัมพันธ์ก็มีโอกาสติดเชื้อ HPV ได้ จึงควรตรวจตามเกณฑ์
ผู้ที่ตัดมดลูกพร้อมปากมดลูกด้วยเหตุผลที่ไม่เกี่ยวกับมะเร็งหรือรอยโรคก่อนมะเร็ง มักไม่จำเป็นต้องตรวจต่อ แต่ควรยืนยันกับแพทย์ผู้ดูแล
ผลตรวจผิดปกติ ต้องทำอย่างไร
ผลผิดปกติไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง ส่วนใหญ่เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงของเซลล์ที่รักษาหรือติดตามได้ผลดี ผลที่พบบ่อย เช่น
- ASC-US: เซลล์เปลี่ยนแปลงเล็กน้อยไม่ชัดเจน มักตรวจ HPV เพิ่มหรือตรวจซ้ำ
- LSIL: รอยโรคระดับต่ำ มักสัมพันธ์กับการติดเชื้อ HPV และบางส่วนหายเองได้
- HSIL / AGC: รอยโรคระดับสูงหรือเซลล์ต่อมผิดปกติ ต้องตรวจเพิ่มโดยเร็ว
ขั้นตอนที่แพทย์อาจดำเนินการตามแนวทาง ASCCP ได้แก่ ตรวจ HPV เพิ่มเติม ตรวจซ้ำตามระยะเวลา ส่องกล้องตรวจปากมดลูก (colposcopy) และตัดชิ้นเนื้อตรวจ (biopsy) หากพบรอยโรคก่อนมะเร็งระดับสูง สามารถรักษาได้ด้วยวิธีเช่น LEEP หรือการตัดปากมดลูกเป็นรูปกรวย ซึ่งมีอัตราความสำเร็จสูง
หากได้รับผลผิดปกติ ให้ นัดพบแพทย์ตามกำหนด อย่าปล่อยทิ้งไว้หรือรอดูอาการ เพราะระยะก่อนมะเร็งมักไม่มีอาการใด ๆ
ความเชื่อผิด ๆ และคำถามที่พบบ่อย
"ไม่เคยมีเพศสัมพันธ์ ไม่ต้องตรวจ"
HPV ติดต่อทางเพศสัมพันธ์เป็นหลัก ผู้ที่ไม่เคยมีเพศสัมพันธ์จึงมีความเสี่ยงต่ำมาก แต่เมื่อเริ่มมีเพศสัมพันธ์แล้วควรเริ่มตรวจตามเกณฑ์
"ฉีดวัคซีน HPV แล้ว ไม่ต้องตรวจอีก"
ไม่จริง วัคซีนป้องกัน HPV ได้เฉพาะสายพันธุ์ที่ครอบคลุม (เช่น 16, 18 และสายพันธุ์อื่นตามชนิดวัคซีน) ไม่ได้ป้องกันทุกสายพันธุ์ ผู้ที่ฉีดวัคซีนแล้วยังควรคัดกรองตามปกติ
"ผลปกติมาตลอด ไม่ต้องตรวจอีก"
การตรวจครั้งเดียวไม่สามารถตรวจพบรอยโรคได้ทุกกรณี ความไวของ Pap smear ครั้งเดียวอยู่ที่ประมาณ 50-70% ความสม่ำเสมอจึงช่วยเพิ่มโอกาสพบรอยโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ
"หมดประจำเดือนแล้วไม่ต้องตรวจ"
การหมดประจำเดือนไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงหมดไป ยังต้องตรวจตามเกณฑ์อายุและประวัติการตรวจ
"การตรวจเจ็บมาก"
ส่วนใหญ่รู้สึกไม่สบายตัวเล็กน้อยและใช้เวลาไม่กี่นาที หากกังวลหรือเคยเจ็บมาก บอกแพทย์หรือพยาบาลได้ ขอใช้เครื่องมือขนาดเล็กลงหรือพักระหว่างตรวจได้
เตรียมตัวก่อนตรวจอย่างไร
- เลือกช่วง ไม่มีประจำเดือน (หลีกเลี่ยงวันที่เลือดออกมาก)
- งดมีเพศสัมพันธ์ งดสวนล้างช่องคลอด และงดใช้ยาหรือผลิตภัณฑ์ในช่องคลอดก่อนตรวจ 1-2 วัน
- แจ้งแพทย์หากตั้งครรภ์ มีประวัติผลผิดปกติ หรือมีเลือดออกผิดปกติ
Pap smear ตรวจอะไรไม่ได้บ้าง
Pap smear ไม่ใช่การตรวจคัดกรองมะเร็งรังไข่ มะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก หรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ทุกชนิด หากมีอาการผิดปกติ เช่น เลือดออกกะปริบกะปรอย เลือดออกหลังมีเพศสัมพันธ์ ตกขาวผิดปกติ หรือปวดท้องน้อย ควรพบแพทย์ แม้เพิ่งตรวจ Pap ผลปกติ
สรุป
- เริ่มคัดกรองประมาณอายุ 21-25 ปี หรือตามคำแนะนำแพทย์หลังเริ่มมีเพศสัมพันธ์
- อายุ 25-65 ปี ตรวจ Pap ทุก 3 ปี หรือ HPV test ทุก 5 ปี ตามแนวทาง
- กลุ่มเสี่ยงสูงต้องตรวจถี่กว่าและติดตามต่อเนื่อง
- ผลผิดปกติไม่เท่ากับมะเร็ง แต่ต้องพบแพทย์เพื่อติดตามและรักษาทันเวลา
- การฉีดวัคซีน HPV และการคัดกรองควรทำควบคู่กัน
ข้อมูลในบทความนี้ใช้เพื่อการให้ความรู้ ไม่สามารถทดแทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ แนวทางอาจเปลี่ยนแปลงตามหลักฐานใหม่ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อวางแผนตามสถานการณ์ส่วนบุคคล
ปรึกษาเรื่องการตรวจ Pap smear กับทีมแพทย์
หากคุณไม่แน่ใจว่าควรตรวจเมื่อไร เคยได้ผลผิดปกติ หรืออยากสอบถามเรื่องวัคซีน HPV ทีมงาน รู้ก่อนดี (roogondee.com) โดยบริษัท เจียรักษา จำกัด ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร พร้อมให้คำแนะนำอย่างเป็นส่วนตัวและไม่ตัดสิน
ติดต่อเราผ่าน LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com เพื่อนัดหมายและสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้เลย