โรคไตเรื้อรัง (CKD) ระยะไหน เสี่ยงไตวายมากน้อยแค่ไหน
โรคไตเรื้อรัง (Chronic Kidney Disease: CKD) เป็นสภาวะที่ฟังก์ชันไตลดลงเรื่อย ๆ โดยไม่ได้เกิดจากอุบัติเหตุ แต่เกิดจากการสูญเสียประสิทธิภาพของไตช่วงยาว ความเสี่ยงต่อไตวายขึ้นอยู่กับระยะของโรคและการดูแลตัวเอง ถ้าเข้าใจระยะของ CKD ได้ คุณจะสามารถวางแผนการรักษาได้ตรงจุดและชะลอการแย่ลงของไตได้
CKD แบ่งเป็น 5 ระยะ ต่างกันอย่างไร
โรคไตเรื้อรัง (CKD) ถูกแบ่งออกเป็น 5 ระยะ โดยพิจารณาจากค่า eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate) ซึ่งแสดงถึงประสิทธิภาพการกรองของไตเมื่อเทียบกับคนปกติ:
- ระยะ 1: eGFR ≥ 90 mL/min/1.73m² - ฟังก์ชันไตปกติแต่มีสัญญาณของความผิดปกติในไต
- ระยะ 2: eGFR 60-89 mL/min/1.73m² - ฟังก์ชันไตลดลงเล็กน้อย
- ระยะ 3a: eGFR 45-59 mL/min/1.73m² - ฟังก์ชันไตลดลงปานกลาง
- ระยะ 3b: eGFR 30-44 mL/min/1.73m² - ฟังก์ชันไตลดลงปานกลาง (รุนแรงขึ้น)
- ระยะ 4: eGFR 15-29 mL/min/1.73m² - ฟังก์ชันไตลดลงมาก
- ระยะ 5: eGFR < 15 mL/min/1.73m² - ความล้มเหลวของไต (จำเป็นต้องฟอกไต)
อาการและสัญญาณในแต่ละระยะ
ความท้าทายของ CKD คือในระยะเริ่มต้น (ระยะ 1-2) ผู้ป่วยส่วนใหญ่ไม่มีอาการ จึงอาจไม่รู้ว่ามีโรคจนกว่าเข้าตรวจสุขภาพเชิงปลายทาง
ระยะ 3-4 อาจมีอาการเช่น ความเมื่อยล้า การขาดสติ ปวดศีรษะ และมีความดันโลหิตสูง ขณะที่ระยะ 5 อาการจะชัดเจนมากขึ้น เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ลดน้ำหนัก การนอนหลับไม่สงบ และอาจมีตาบวม
การอ่านผลตรวจ eGFR และ Creatinine
eGFR และ Creatinine เป็นตัวชี้วัดหลักในการประเมินระยะของโรคไตเรื้อรัง:
eGFR (ค่าการกรองของไต) วัดจากการคำนวณซีรั่มครีเอตินีนพร้อมกับอายุ เพศ และเชื้อชาติ ค่ายิ่งสูง แสดงว่าไตทำงานได้ดี ค่ายิ่งต่ำ แสดงว่าไตทำงานได้แย่ลง
Creatinine (ครีเอตินีน) เป็นของเสียจากการเผาผลาญโปรตีนในกล้ามเนื้อ โดยปกติควรมีค่า 0.7-1.3 mg/dL ถ้าค่าสูงขึ้นแสดงว่าไตไม่สามารถกรองของเสียออกมาได้ดี การเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมง (24-hour urine creatinine clearance) ยังช่วยให้เห็นภาพชัดเจนยิ่งขึ้น
เมื่อไหร่ต้องเริ่มฟอกไต
การตัดสินใจเริ่มฟอกไต (Dialysis) มักจะพิจารณาเมื่อ eGFR ลดลงต่ำกว่า 15 mL/min/1.73m² (ระยะ 5) อย่างไรก็ตาม บางผู้ป่วยอาจต้องเริ่มเร็วขึ้นขึ้นอยู่กับ:
- อาการและภาวะแทรกซ้อน (เช่น ความดันโลหิตสูง ภาวะกระดูกอ่อน)
- อัตราการเสื่อมสภาพของไต
- สภาวะสุขภาพโดยรวม
ฟอกไตแบบ Hemodialysis (HD) ใช้เครื่องสู บเลือดออกมาให้เครื่องกรองอยู่ 3 ครั้งต่อสัปดาห์ ข่วงละ 4-5 ชั่วโมง ส่วน Peritoneal Dialysis (PD) ใช้เยื่อท้องเป็นตัวกรอง ทำได้ที่บ้านเอง ทั้งสองวิธีต้องยึดตามอย่างเคร่งครัดตามคำแนะนำของแพทย์
การปลูกไตเป็นทางเลือก
สำหรับผู้ป่วยไตวายที่มีสุขภาพดีพอ การปลูกไตจากผู้บริจาค (ไม่ว่าจะเป็นญาติหรือผู้บริจาคโดยทั่วไป) อาจเป็นตัวเลือกที่ดีกว่าฟอกไตเรื้อรัง เพราะช่วยให้มีคุณภาพชีวิตดีขึ้น และไตที่ปลูกสำเร็จสามารถทำงานได้หลายปี
วิธีชะลอการแย่ลงของไต ป้องกันไตวาย
การศึกษาพบว่า การดูแลตัวเองอย่างสม่ำเสมอในระยะเริ่มต้นสามารถชะลอการแย่ลงของไตได้อย่างมาก:
- ควบคุมความดันโลหิต: เป้าหมายควรอยู่ที่ประมาณ 130/80 mmHg การใช้ยากลุ่ม ACE inhibitors หรือ ARBs ช่วยป้องกันไตได้
- ควบคุมน้ำตาล: สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน เป้าหมาย HbA1c ควรต่ำกว่า 7%
- ลดการกินเกลือ: ไม่เกิน 2.3 กรัมต่อวัน เพื่อช่วยควบคุมความดันโลหิต
- จำกัดการกินโปรตีน: ในขั้นต้น ลดลงเหลือประมาณ 0.8 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน
- เลิกบุหรี่: บุหรี่ทำให้ไตเสื่อมไปเร็วขึ้น
- บริหารน้ำหนัก: ลดความเสี่ยงต่อเบาหวานและความดันโลหิตสูง
- ออกกำลังกาย: ประมาณ 150 นาทีต่อสัปดาห์ในเข้มข้นปานกลาง
- ใช้ยาอย่างถูกต้อง: หลีกเลี่ยงยาที่ทำให้ไตเสื่อมเช่น NSAID บางตัว และปฏิบัติตามคำสั่งแพทย์
ความสำคัญของการตรวจประจำ
การตรวจสุขภาพประจำปี เพื่อวัด eGFR creatinine และตรวจปัสสาวะ (เพื่อหาโปรตีน) เป็นสิ่งจำเป็นมากสำหรับ:
- ผู้ป่วยเบาหวาน
- ผู้ที่มีความดันโลหิตสูง
- ผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคไต
- ผู้ที่อายุ 60 ปีขึ้นไป
การตรวจเร็ว ๆ นี้ช่วยให้แพทย์สามารถจำแนกระยะของ CKD และวางแผนการรักษาก่อนจะเข้าสู่ระยะที่เสี่ยงต่อไตวาย
การปรึกษาแพทย์เชี่ยวชาญ
ผู้ป่วย CKD ควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญทางโรคไต (Nephrologist) อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อ:
- eGFR ลดลงไปยังระยะ 3b หรือต่ำลง
- มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของ eGFR
- มีโปรตีนอุรีน (Proteinuria)
- มีอาการหรือภาวะแทรกซ้อน
แพทย์ Nephrologist จะช่วยออกแบบแผนการรักษาที่เหมาะสมกับระยะของคุณ และลดความเสี่ยงต่อไตวายให้มากที่สุด
สรุป
โรคไตเรื้อรัง (CKD) เป็นโรคที่สามารถควบคุมและชะลอการแย่ลงได้หากตรวจพบเร็ว และดูแลตัวเองอย่างต่อเนื่อง การเข้าใจระยะของโรค การอ่านผลตรวจ eGFR creatinine และการปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์เป็นกุญแจสำคัญในการป้องกันไตวายและรักษาคุณภาพชีวิต
หากคุณเป็นห่วงสุขภาพไตของคุณ หรือมีคำถามเกี่ยวกับ CKD ชวนติดต่อเราได้ที่ LINE @roogondee หรือเยี่ยมชมเว็บไซต์ roogondee.com เพื่อพูดคุยกับอาจารย์แพทย์เชี่ยวชาญของเรา
