eGFR และ Creatinine คืออะไร

เมื่อแพทย์สั่งตรวจเลือดเพื่อดูการทำงานของไต คุณมักจะเห็นตัวเลขสองค่าในใบรายงานผล คือ creatinine (ครีเอตินีน) และ eGFR ทั้งสองค่านี้เป็นตัวชี้วัดสำคัญที่ใช้คัดกรอง วินิจฉัย และติดตามโรคไตเรื้อรัง (Chronic Kidney Disease: CKD) ซึ่งเป็นโรคที่พบบ่อยในผู้ป่วยเบาหวาน ความดันโลหิตสูง และผู้สูงอายุ

หลายคนเห็นตัวเลขแล้วไม่แน่ใจว่าหมายความว่าอย่างไร บทความนี้จะอธิบายให้เข้าใจง่ายๆ เพื่อให้คุณพูดคุยกับแพทย์ได้อย่างมั่นใจ

Creatinine คืออะไร

Creatinine เป็นของเสียที่เกิดจากการสลายตัวตามปกติของ creatine ในกล้ามเนื้อ ร่างกายสร้างสารนี้ออกมาอย่างต่อเนื่อง จากนั้นไตจะกรองออกจากเลือดและขับทิ้งทางปัสสาวะ

ดังนั้น หากไตทำงานปกติ ระดับ creatinine ในเลือดจะอยู่ในเกณฑ์คงที่ แต่เมื่อไตเสื่อมลง ความสามารถในการกรองลดลง creatinine จึงคั่งอยู่ในเลือดมากขึ้น ค่าที่ตรวจพบจึงสูงขึ้น

ค่า Creatinine ในเลือดโดยทั่วไป

  • ผู้ชาย: ประมาณ 0.7-1.3 mg/dL
  • ผู้หญิง: ประมาณ 0.6-1.1 mg/dL

ช่วงค่าอ้างอิงอาจแตกต่างกันเล็กน้อยตามห้องปฏิบัติการแต่ละแห่ง ควรอ่านผลร่วมกับช่วงอ้างอิงที่ระบุในใบรายงานของคุณ

ปัจจัยที่ทำให้ค่า Creatinine เปลี่ยนแปลง

ค่า creatinine ไม่ได้สะท้อนการทำงานของไตเพียงอย่างเดียว ยังขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่นด้วย เช่น

  • มวลกล้ามเนื้อ: ผู้ที่มีกล้ามเนื้อมาก (นักกีฬา นักเพาะกาย) อาจมีค่าสูงกว่าปกติโดยที่ไตยังดี ส่วนผู้สูงอายุหรือผู้ที่กล้ามเนื้อน้อยอาจมีค่าต่ำทั้งที่ไตเริ่มเสื่อม
  • การรับประทานเนื้อสัตว์ปริมาณมาก ก่อนตรวจเลือด
  • ภาวะขาดน้ำ ทำให้ค่าสูงขึ้นชั่วคราว
  • ยาและอาหารเสริมบางชนิด เช่น ยาต้านการอักเสบกลุ่ม NSAIDs หรือครีเอทีนที่ใช้เสริมสร้างกล้ามเนื้อ

ด้วยเหตุนี้ แพทย์จึงไม่ใช้ creatinine เพียงค่าเดียวในการประเมินไต แต่นำมาคำนวณเป็น eGFR ร่วมด้วย

eGFR คืออะไร

eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate) คืออัตราการกรองของไตที่ประมาณได้จากการคำนวณ โดยใช้ค่า creatinine ในเลือดร่วมกับ อายุ และเพศ ผ่านสูตรทางการแพทย์ เช่น สูตร CKD-EPI ซึ่งเป็นสูตรที่แนะนำในแนวทางของ KDIGO (Kidney Disease: Improving Global Outcomes)

ค่า eGFR มีหน่วยเป็น mL/min/1.73 m² บอกว่าไตกรองเลือดได้ปริมาณเท่าใดต่อนาที เปรียบเสมือน "เปอร์เซ็นต์การทำงานของไต" อย่างคร่าวๆ แม้ไม่ใช่เปอร์เซ็นต์จริงก็ตาม

ความสัมพันธ์ระหว่าง eGFR กับการทำงานของไต

ภายในไตแต่ละข้างมีหน่วยกรองเล็กๆ เรียกว่า โกลเมอรูลัส (glomerulus) นับล้านหน่วย ทำหน้าที่กรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากเลือด eGFR จึงสะท้อนว่าหน่วยกรองเหล่านี้ทำงานได้ดีเพียงใด

  • eGFR สูง หมายถึง ไตกรองของเสียได้ดี
  • eGFR ต่ำ หมายถึง ความสามารถในการกรองลดลง ของเสียคั่งในเลือดมากขึ้น

ความสัมพันธ์ระหว่าง creatinine กับ eGFR เป็นแบบผกผัน คือ เมื่อ creatinine สูงขึ้น eGFR จะต่ำลง นอกจากนี้ eGFR จะลดลงตามอายุอย่างช้าๆ เป็นธรรมชาติ แต่ในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังจะลดลงเร็วกว่าปกติ

ค่า eGFR ปกติ และระยะของโรคไตเรื้อรัง

ค่า eGFR ในคนวัยหนุ่มสาวที่สุขภาพดีมักอยู่ที่ประมาณ 90-120 mL/min/1.73 m² ตามแนวทาง KDIGO แบ่งระยะของโรคไตเรื้อรังตามค่า eGFR ดังนี้

  • ระยะ 1 (G1): eGFR ≥ 90 ไตทำงานปกติ แต่อาจมีหลักฐานความเสียหาย เช่น พบโปรตีนในปัสสาวะ
  • ระยะ 2 (G2): eGFR 60-89 การทำงานลดลงเล็กน้อย
  • ระยะ 3a (G3a): eGFR 45-59 ลดลงระดับเล็กน้อยถึงปานกลาง
  • ระยะ 3b (G3b): eGFR 30-44 ลดลงระดับปานกลางถึงมาก
  • ระยะ 4 (G4): eGFR 15-29 ลดลงอย่างมาก
  • ระยะ 5 (G5): eGFR < 15 ไตวายระยะสุดท้าย อาจต้องบำบัดทดแทนไต

สิ่งสำคัญ: การวินิจฉัยโรคไตเรื้อรังต้องพบความผิดปกติต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือน ไม่ใช่การตรวจครั้งเดียว เพราะค่า eGFR อาจต่ำชั่วคราวจากการขาดน้ำหรือการติดเชื้อได้ นอกจากนี้ ระยะ 1-2 จะถือว่าเป็นโรคไตเรื้อรังก็ต่อเมื่อมีหลักฐานความเสียหายของไตร่วมด้วย เช่น โปรตีนในปัสสาวะ

ตรวจฟังก์ชันไตควรตรวจอะไรเพิ่มเติม

นอกจาก creatinine และ eGFR แล้ว การประเมินไตที่สมบูรณ์ควรรวมถึง

  • การตรวจปัสสาวะ (Urine albumin-to-creatinine ratio: UACR): ตรวจหาโปรตีนอัลบูมินในปัสสาวะ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนระยะแรกของไตเสียหาย โดยเฉพาะในผู้ป่วยเบาหวาน
  • BUN (Blood Urea Nitrogen): ของเสียอีกชนิดที่ไตกรองออก
  • ระดับเกลือแร่ในเลือด เช่น โพแทสเซียม โซเดียม
  • อัลตราซาวนด์ไต เมื่อแพทย์เห็นว่าจำเป็น

การติดตามค่า eGFR ในการรักษาโรคไต

การติดตาม eGFR อย่างสม่ำเสมอช่วยให้แพทย์เห็นแนวโน้มการทำงานของไต ปรับแผนการรักษา และชะลอการเสื่อมของไตได้ทันเวลา ความถี่ในการตรวจขึ้นอยู่กับระยะโรคและปัจจัยเสี่ยง โดยทั่วไป

  • กลุ่มเสี่ยง (เบาหวาน ความดันสูง อายุมาก มีประวัติโรคไตในครอบครัว): ควรตรวจอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
  • ผู้ป่วย CKD ระยะ 3: ตรวจประมาณทุก 3-6 เดือน
  • ผู้ป่วย CKD ระยะ 4-5: ตรวจถี่ขึ้นตามแพทย์กำหนด

แนวทางชะลอไตเสื่อม

  • ควบคุมระดับน้ำตาลและความดันโลหิตตามเป้าหมาย
  • จำกัดโซเดียม (เกลือ) ในอาหาร
  • หลีกเลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs และสมุนไพรที่ไม่ทราบแหล่งที่มา
  • ดื่มน้ำให้เพียงพอ ยกเว้นในผู้ที่แพทย์จำกัดปริมาณน้ำ
  • งดสูบบุหรี่ และออกกำลังกายสม่ำเสมอ
  • รับประทานยาตามแพทย์สั่ง เช่น ยากลุ่ม ACE inhibitor, ARB หรือ SGLT2 inhibitor ซึ่งมีหลักฐานว่าช่วยปกป้องไตในผู้ป่วยบางกลุ่ม

เมื่อไรควรพบแพทย์

ควรปรึกษาแพทย์หากผลตรวจพบ eGFR ต่ำกว่า 60 ค่า creatinine สูงกว่าปกติ หรือมีอาการ เช่น เท้าบวม ปัสสาวะเป็นฟอง ปัสสาวะน้อยลง อ่อนเพลียง่าย หรือคลื่นไส้ อย่างไรก็ตาม โรคไตเรื้อรังระยะแรกมักไม่มีอาการ การตรวจคัดกรองจึงสำคัญมาก

หมายเหตุ: ข้อมูลในบทความนี้ใช้เพื่อการให้ความรู้ ไม่สามารถทดแทนการวินิจฉัยและคำแนะนำจากแพทย์ได้

ปรึกษาทีมรู้ก่อนดี

หากคุณมีผลตรวจ eGFR หรือ creatinine ที่ผิดปกติ หรืออยู่ในกลุ่มเสี่ยงโรคไต สามารถปรึกษาทีมงานของเราได้ โดยมีโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาครคอยให้การดูแล ติดต่อ LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com เพื่อสอบถามข้อมูลและนัดหมายตรวจฟังก์ชันไต เพราะการรู้ก่อน คือการดูแลไตได้ดีกว่า