eGFR คืออะไร
eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate) คือค่าประมาณอัตราการกรองของเสียของไต มีหน่วยเป็นมิลลิลิตรต่อนาทีต่อ 1.73 ตารางเมตร (mL/min/1.73 m²) ยิ่งตัวเลขสูง ไตยิ่งกรองของเสียได้ดี และยิ่งตัวเลขต่ำ การทำงานของไตยิ่งลดลง
แพทย์ใช้ eGFR เป็นตัวชี้วัดหลักในการคัดกรอง วินิจฉัย และติดตาม โรคไตเรื้อรัง (Chronic Kidney Disease: CKD) เพราะโรคไตระยะแรกมักไม่มีอาการ กว่าจะรู้สึกผิดปกติ ไตอาจเสื่อมไปมากแล้ว การงานวิจัย Thai SEEK พบว่าผู้ใหญ่ไทยราว 17% เข้าได้กับภาวะโรคไตเรื้อรัง และส่วนใหญ่ไม่ทราบว่าตัวเองเป็น
eGFR คำนวณจากอะไร
eGFR ไม่ได้วัดโดยตรง แต่คำนวณจากค่า ครีเอตินิน (creatinine) ในเลือด ร่วมกับตัวแปรทางสรีรวิทยา ปัจจุบันสูตรที่แนะนำและใช้กันแพร่หลายคือ CKD-EPI 2021 ซึ่งใช้ข้อมูลดังนี้
- ค่าครีเอตินินในเลือด: ของเสียจากกล้ามเนื้อที่ไตต้องกรองออก ถ้าไตกรองได้น้อยลง ค่านี้จะสูงขึ้น
- อายุ: การทำงานของไตลดลงตามวัยตามธรรมชาติ
- เพศกำเนิด: เพราะมวลกล้ามเนื้อเฉลี่ยต่างกัน ซึ่งมีผลต่อระดับครีเอตินิน
หลายคนเข้าใจว่า eGFR คำนวณจาก น้ำหนัก ด้วย แต่จริงๆ สูตร CKD-EPI ไม่ได้ใช้น้ำหนักตัวโดยตรง ค่าที่รายงานถูกปรับให้เป็นมาตรฐานต่อพื้นที่ผิวร่างกาย 1.73 ตร.ม. อยู่แล้ว น้ำหนักตัวจะถูกใช้ในสูตรอื่น เช่น Cockcroft-Gault ซึ่งใช้คำนวณ creatinine clearance เพื่อปรับขนาดยาบางชนิด
ค่า eGFR ปกติเท่าไหร่ และ CKD แบ่งเป็นกี่ระยะ
ตามแนวทาง KDIGO ซึ่งเป็นมาตรฐานสากล โรคไตเรื้อรังแบ่งเป็น 5 ระยะตามค่า eGFR ดังนี้
- ระยะ 1 (G1): eGFR ≥ 90 – การกรองปกติหรือสูง แต่มีหลักฐานไตเสียหาย เช่น พบโปรตีนไข่ขาวในปัสสาวะ
- ระยะ 2 (G2): eGFR 60–89 – การกรองลดลงเล็กน้อย และมีหลักฐานไตเสียหายร่วมด้วย
- ระยะ 3a (G3a): eGFR 45–59 – ลดลงเล็กน้อยถึงปานกลาง
- ระยะ 3b (G3b): eGFR 30–44 – ลดลงปานกลางถึงมาก
- ระยะ 4 (G4): eGFR 15–29 – ลดลงมาก ควรวางแผนการรักษาร่วมกับอายุรแพทย์โรคไต
- ระยะ 5 (G5): eGFR < 15 – ไตวายระยะสุดท้าย อาจต้องฟอกไตหรือปลูกถ่ายไต
ข้อควรรู้ที่มักเข้าใจผิด:
- eGFR ≥ 60 โดยทั่วไปถือว่าอยู่ในเกณฑ์ปกติหรือใกล้เคียงปกติ แต่ถ้ามีโปรตีนรั่วในปัสสาวะหรือความผิดปกติของไตอื่นๆ นานเกิน 3 เดือน ก็ถือเป็น CKD ระยะ 1–2 ได้
- eGFR < 60 นานเกิน 3 เดือน ถือเป็น CKD แม้ไม่มีความผิดปกติอื่น
- การวินิจฉัย CKD ต้องมีความผิดปกติ ต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือน ค่าที่ผิดปกติเพียงครั้งเดียวอาจเกิดจากภาวะขาดน้ำหรือการเจ็บป่วยชั่วคราว
ผู้ชายและผู้หญิงค่า eGFR ต่างกันหรือไม่
เกณฑ์การแบ่งระยะ CKD เท่ากันทั้งชายและหญิง แต่สูตรคำนวณมีการปรับตามเพศ เพราะผู้ชายมักมีมวลกล้ามเนื้อมากกว่า จึงมีระดับครีเอตินินพื้นฐานสูงกว่าผู้หญิง หากไม่ปรับตามเพศ ค่า eGFR อาจคลาดเคลื่อนได้
โดยเฉลี่ย ผู้หญิงอาจมีค่า eGFR ต่ำกว่าผู้ชายเล็กน้อยในช่วงวัยเดียวกัน แต่ไม่ได้หมายความว่าผิดปกติ นอกจากนี้ eGFR จะค่อยๆ ลดลงตามอายุ ราว 1 mL/min/1.73 m² ต่อปีหลังอายุประมาณ 30–40 ปี ดังนั้นผู้สูงอายุอาจมีค่าต่ำกว่าคนหนุ่มสาวโดยยังไม่ถือว่าเป็นโรค หากไม่มีปัจจัยอื่นร่วม แพทย์จะพิจารณาร่วมกับผลปัสสาวะและประวัติสุขภาพเสมอ
ใครควรตรวจ eGFR
แนวทางแนะนำให้ตรวจคัดกรองโรคไตอย่างน้อยปีละครั้งในกลุ่มเสี่ยง ได้แก่
- ผู้ป่วย เบาหวาน หรือ ความดันโลหิตสูง ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของโรคไตเรื้อรัง
- ผู้ที่อายุ 60 ปีขึ้นไป
- ผู้ที่มีประวัติโรคไตในครอบครัว
- ผู้ที่มีโรคอ้วน โรคหัวใจ หรือไขมันในเลือดสูง
- ผู้ที่ใช้ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เป็นประจำ หรือใช้สมุนไพร/ยาที่ไม่ทราบส่วนประกอบเป็นเวลานาน
- ผู้ที่มีอาการเตือน เช่น ปัสสาวะเป็นฟอง ปัสสาวะบ่อยตอนกลางคืน บวมที่เท้าหรือหน้า เหนื่อยง่าย
ตรวจ eGFR เจ็บไหม ต้องเตรียมตัวอย่างไร
การตรวจ eGFR ง่าย ไม่ซับซ้อน และเจ็บน้อยมาก เพราะใช้การเจาะเลือดจากหลอดเลือดดำที่แขนเพียงครั้งเดียว เหมือนการตรวจเลือดทั่วไป ใช้เวลาไม่กี่นาที และมักทราบผลภายในวันเดียวกันหรือ 1–2 วัน
การเตรียมตัวที่แนะนำ:
- ดื่มน้ำตามปกติ ไม่ควรขาดน้ำ
- หลีกเลี่ยงการออกกำลังกายหนักมากก่อนตรวจ 24 ชั่วโมง
- หลีกเลี่ยงการกินเนื้อสัตว์ปริมาณมากผิดปกติในมื้อก่อนตรวจ เพราะอาจทำให้ครีเอตินินสูงชั่วคราว
- แจ้งแพทย์หากกินอาหารเสริมครีเอทีน หรือยาบางชนิด
นอกจาก eGFR แพทย์มักตรวจ ค่าโปรตีน/อัลบูมินในปัสสาวะ (UACR) ร่วมด้วย เพราะช่วยบอกความเสี่ยงของไตได้ละเอียดขึ้น และตรวจพบโรคไตระยะแรกได้ดีกว่าการดู eGFR อย่างเดียว
ข้อจำกัดของ eGFR ที่ควรรู้
eGFR เป็นเพียงค่าประมาณ อาจคลาดเคลื่อนในบางกลุ่ม เช่น ผู้ที่มีมวลกล้ามเนื้อมากหรือน้อยผิดปกติ ผู้ที่ทานอาหารมังสวิรัติเคร่งครัด หญิงตั้งครรภ์ หรือผู้ที่เจ็บป่วยเฉียบพลัน ในกรณีที่ผลก้ำกึ่ง แพทย์อาจพิจารณาตรวจ Cystatin C เพิ่มเติมเพื่อยืนยันความแม่นยำ
ถ้า eGFR ต่ำ ควรทำอย่างไร
ผลที่ต่ำกว่าปกติไม่ได้แปลว่าต้องฟอกไตเสมอไป โรคไตเรื้อรังในระยะต้นถึงกลางสามารถชะลอการเสื่อมได้ด้วยการดูแลที่เหมาะสม เช่น
- ควบคุมระดับน้ำตาลและความดันโลหิตให้อยู่ในเป้าหมาย
- ลดอาหารเค็ม และปรับโปรตีนตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักโภชนาการ
- หลีกเลี่ยงยา NSAIDs และสมุนไพรที่ไม่ทราบแหล่งที่มา
- เลิกบุหรี่ และออกกำลังกายสม่ำเสมอ
- ตรวจติดตามค่าไตตามนัด และปรึกษาอายุรแพทย์โรคไตเมื่อ eGFR ต่ำกว่า 60 หรือลดลงเร็ว
ตรวจ eGFR ได้ที่ไหนในสมุทรสาคร
คุณสามารถตรวจ eGFR ได้ที่โรงพยาบาลและคลินิกทั่วไป สำหรับผู้ที่อยู่ในสมุทรสาครและพื้นที่ใกล้เคียง รู้ก่อนดี (roogondee.com) โดย เจียรักษา จำกัด ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตร มี แพ็กเกจตรวจสุขภาพไต (Kidney Package) ที่รวมการตรวจ eGFR ครีเอตินิน และการตรวจปัสสาวะ ช่วยให้ทราบสถานะของไตได้อย่างครบถ้วน พร้อมให้คำแนะนำโดยทีมแพทย์ที่เป็นมิตร ไม่ตัดสิน และเก็บข้อมูลเป็นความลับ
สรุป
eGFR คือค่าประมาณการทำงานของไต คำนวณจากครีเอตินิน อายุ และเพศ ค่าปกติโดยทั่วไปคือ ≥ 60 (และ ≥ 90 ถือว่ากรองได้ดีมาก) หากต่ำกว่า 60 นานเกิน 3 เดือนเข้าข่าย CKD การตรวจทำได้ง่ายด้วยการเจาะเลือดครั้งเดียว การรู้ผลเร็วช่วยให้ชะลอโรคไตได้ทันเวลา
บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อการศึกษา ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้
นัดตรวจไตกับรู้ก่อนดี
อย่ารอให้มีอาการ ปรึกษาหรือจองคิวตรวจ eGFR และแพ็กเกจตรวจไตได้ง่ายๆ ที่ LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com ทีมงานพร้อมดูแลคุณอย่างเป็นส่วนตัว
อ้างอิง: KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for CKD; Inker LA, et al. N Engl J Med 2021 (CKD-EPI 2021); สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย; Thai SEEK Study