อาหารคนเป็นโรคไต: หลักการเบื้องต้นที่ควรรู้
ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง (CKD) หลายคนเข้าใจว่าต้อง "ห้ามกินเกือบทุกอย่าง" ซึ่งไม่เป็นความจริง อาหารคนเป็นโรคไตที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับ ระยะของโรค ผลเลือด และโรคร่วม เช่น เบาหวานหรือความดันโลหิตสูง การจำกัดอาหารมากเกินไปโดยไม่จำเป็นอาจทำให้ขาดสารอาหารและกล้ามเนื้อสลายได้
แนวทางของ KDIGO 2024 และ KDOQI Nutrition Guideline 2020 ให้ความสำคัญกับ 4 เรื่องหลัก ได้แก่ โปรตีน โซเดียม โพแทสเซียม และฟอสฟอรัส
ข้อจำกัดอาหารแต่ละระยะของโรคไต
ระยะที่ 3 (eGFR 30-59)
- โปรตีน: ประมาณ 0.8 กรัม/น้ำหนักตัว 1 กก./วัน ไม่ควรกินเกิน 1.3 กรัม/กก./วัน
- โซเดียม: ไม่เกิน 2,000 มก./วัน (เทียบเท่าเกลือราว 1 ช้อนชา)
- โพแทสเซียมและฟอสฟอรัส: ส่วนใหญ่ยังไม่ต้องจำกัดเข้มงวด ยกเว้นผลเลือดสูง
- เน้นอาหารพืชและลดอาหารแปรรูป
ระยะที่ 4 (eGFR 15-29)
- โปรตีน: ราว 0.6-0.8 กรัม/กก./วัน ตามคำแนะนำแพทย์และนักกำหนดอาหาร
- โซเดียม: ไม่เกิน 2,000 มก./วัน
- โพแทสเซียม: เริ่มจำกัดหากเลือดสูงหรือมีแนวโน้มสูง
- ฟอสฟอรัส: หลีกเลี่ยงอาหารแปรรูปและเครื่องดื่มโคล่า เพราะมีฟอสเฟตสังเคราะห์ที่ร่างกายดูดซึมได้เกือบทั้งหมด
ระยะที่ 5 (eGFR < 15)
- ก่อนล้างไต: จำกัดโปรตีน โซเดียม โพแทสเซียม ฟอสฟอรัส ตามผลเลือด อาจมีการใช้ยาจับฟอสเฟต
- เมื่อเริ่มล้างไตแล้ว: ต้องการโปรตีนเพิ่มเป็น 1.0-1.2 กรัม/กก./วัน เพราะสูญเสียโปรตีนระหว่างล้างไต (ตรงข้ามกับช่วงก่อนล้างไต)
- อาจต้องจำกัดน้ำดื่มตามปริมาณปัสสาวะและอาการบวม
หมายเหตุ: ตัวเลขเป็นแนวทางทั่วไป แต่ละคนต้องปรับตามผลเลือดและโรคร่วม
โปรตีนกินได้แค่ไหน?
ตัวอย่างผู้ป่วยน้ำหนัก 60 กก. ที่ต้องการโปรตีน 0.8 กรัม/กก. จะได้โปรตีนประมาณ 48 กรัม/วัน โดยโปรตีนแต่ละส่วนมีค่าประมาณนี้
- ไข่ไก่ 1 ฟอง ประมาณ 6 กรัม
- เนื้อสัตว์สุก 2 ช้อนโต๊ะพูน (ประมาณ 30 กรัม) ประมาณ 7 กรัม
- เต้าหู้ขาวอ่อน ครึ่งหลอด ประมาณ 6-7 กรัม
- ข้าวสวย 1 ทัพพี ประมาณ 1-2 กรัม (ข้าวและแป้งก็มีโปรตีนด้วย)
โปรตีนจากปลา ไข่ขาว และพืช เป็นตัวเลือกที่ดี งานวิจัยชี้ว่าอาหารที่เน้นพืชช่วยลดภาระกรดและฟอสฟอรัสที่ดูดซึมได้ แต่ ไม่ควรลดโปรตีนเองจนต่ำเกินไป เพราะเสี่ยงขาดสารอาหาร
ผักและผลไม้: อะไรห้าม อะไรกินได้
ผักและผลไม้บางชนิดมี โพแทสเซียมสูง ซึ่งอันตรายหากเลือดสูงเพราะอาจทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ แต่ผู้ป่วยระยะ 3 ส่วนใหญ่ ไม่จำเป็นต้องงดผักทั้งหมด ควรดูผลโพแทสเซียมในเลือดเป็นหลัก
ผักและผลไม้โพแทสเซียมสูง (ควรจำกัดเมื่อเลือดสูง)
- ผัก: ผักโขม ผักปวยเล้ง มันฝรั่ง มันเทศ ฟักทอง มะเขือเทศ (โดยเฉพาะซอสและน้ำมะเขือเทศ) หน่อไม้ ผักชีฝรั่ง
- ผลไม้: กล้วย ทุเรียน ส้ม น้ำส้ม มะละกอสุก แคนตาลูป ขนุน อะโวคาโด ผลไม้แห้ง
ผักและผลไม้โพแทสเซียมต่ำ (เลือกกินได้ในปริมาณพอเหมาะ)
- ผัก: กะหล่ำปลี แตงกวา บวบ ฟักเขียว น้ำเต้า มะเขือยาว ผักกาดขาว พริกหยวก ถั่วงอก
- ผลไม้: แอปเปิล ชมพู่ สับปะรด องุ่น แตงโม (ปริมาณน้อย) สตรอว์เบอร์รี
เคล็ดลับ: การหั่นผักเป็นชิ้นเล็กแล้วต้มและเททิ้งน้ำ ช่วยลดโพแทสเซียมได้ส่วนหนึ่ง และควรเลี่ยงเกลือเทียมหรือ "เกลือโซเดียมต่ำ" เพราะมักใช้โพแทสเซียมคลอไรด์แทนโซเดียม
โซเดียมและฟอสฟอรัส: ตัวการที่ซ่อนอยู่
โซเดียมสูง ควรเลี่ยง
- น้ำปลา ซีอิ๊ว ซอสปรุงรส ผงปรุงรส (น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะมีโซเดียมราว 1,000 มก. ขึ้นไป)
- บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป ไส้กรอก แฮม กุนเชียง
- ปลาร้า ของหมักดอง ปลาเค็ม ไข่เค็ม
- น้ำซุปและน้ำแกงที่ซดจนหมด
ใช้เครื่องเทศสดแทน เช่น กระเทียม หอมแดง ตะไคร้ ข่า มะนาว พริกไทย เพื่อเพิ่มรสชาติ
ฟอสฟอรัสสูง ควรระวัง
- เครื่องดื่มโคล่า และเครื่องดื่มสำเร็จรูปที่มีฟอสเฟตเจือปน
- อาหารแปรรูป ไส้กรอก นักเก็ต เบเกอรี่
- นม ชีส และผลิตภัณฑ์นม (จำกัดปริมาณ)
- ถั่วและธัญพืชบางชนิด ควรกินในปริมาณพอเหมาะ
อ่านฉลากหาคำว่า "phosphate" หรือ "ฟอสเฟต" ในส่วนประกอบ
ตัวอย่างเมนูอาหาร 1 วัน (ระยะ 3-4 โปรตีนปานกลาง)
- เช้า: ข้าวต้มปลากะพงใส่ขิงและผักกาดขาว (ปรุงรสเบา) ไข่ต้ม 1 ฟอง ชมพู่ 1 ผล
- กลางวัน: ข้าวสวย 2 ทัพพี ผัดบวบใส่ไข่ น้ำมันน้อย ต้มจืดฟักเขียวหมูสับ (ไม่ซดน้ำมาก) แอปเปิลครึ่งผล
- เย็น: ข้าวสวย 2 ทัพพี ปลานึ่งมะนาว (ใช้มะนาวและกระเทียมแทนน้ำปลา) ผัดกะหล่ำปลีกระเทียม สับปะรด 4-6 ชิ้นคำ
- ของว่าง: ขนมปังไม่ใส่เนยเค็ม หรือวุ้นใส ไม่ควรดื่มโคล่า
ตัวอย่างนี้เป็นเพียงแนวทาง ปริมาณโปรตีนและแคลอรีต้องปรับตามน้ำหนักตัวและผลเลือดของแต่ละคน
ข้อควรระวังอื่นๆ ที่ผู้ป่วยโรคไตควรรู้
- หลีกเลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เช่น ไอบูโพรเฟน ไดโคลฟีแนค เพราะอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น
- ระวังสมุนไพรและอาหารเสริมที่ไม่ทราบส่วนประกอบ บางชนิดอาจเป็นพิษต่อไต
- ควบคุมน้ำตาลและความดันโลหิตควบคู่ไปด้วย
- ตรวจเลือดและติดตามค่า eGFR, โพแทสเซียม, ฟอสฟอรัส สม่ำเสมอ
ปรึกษานักกำหนดอาหารสำหรับผู้ป่วยโรคไตในสมุทรสาคร
การกินอาหารให้เหมาะกับระยะของโรคไตไม่มีสูตรตายตัว และต่างกันในแต่ละคน การปรึกษาแพทย์และนักกำหนดอาหารช่วยให้วางแผนมื้ออาหารที่ปลอดภัย อร่อย และชะลอการเสื่อมของไตได้ดีขึ้น
หากต้องการคำแนะนำเรื่องอาหารสำหรับผู้ป่วยโรคไต หรืออยากนัดหมายกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร ติดต่อทีมรู้ก่อนดีได้ที่ LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com ปรึกษาได้อย่างเป็นส่วนตัว ไม่ตัดสิน
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้ อ้างอิง: KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for CKD, KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD 2020