Pap smear คืออะไร

Pap smear (แปปสเมียร์) คือการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกด้วยการเก็บเซลล์บริเวณปากมดลูกไปตรวจใต้กล้องจุลทรรศน์ เพื่อหาเซลล์ที่ผิดปกติหรือเซลล์ก่อนเป็นมะเร็ง (precancer) ซึ่งมักยังไม่มีอาการ การตรวจพบในระยะนี้ทำให้รักษาได้ผลดีและมักป้องกันไม่ให้พัฒนาเป็นมะเร็งได้

สาเหตุหลักของมะเร็งปากมดลูกคือการติดเชื้อ HPV (Human Papillomavirus) ชนิดความเสี่ยงสูง โดยสายพันธุ์ 16 และ 18 พบเป็นสาเหตุของมะเร็งปากมดลูกราวร้อยละ 70 เชื้อนี้ติดต่อผ่านการมีเพศสัมพันธ์ และคนส่วนใหญ่ร่างกายกำจัดเชื้อได้เอง แต่บางรายมีการติดเชื้อค้างนานจนเซลล์เปลี่ยนแปลง ซึ่งใช้เวลาหลายปี จึงมีโอกาสตรวจพบและรักษาก่อนกลายเป็นมะเร็ง

ชนิดของการตรวจ Pap smear

1. Conventional Pap smear

แพทย์ใช้ไม้หรือแปรงขนาดเล็กเก็บเซลล์จากปากมดลูก แล้วป้ายลงบนแผ่นสไลด์โดยตรงและตรึงด้วยน้ำยา เป็นวิธีดั้งเดิมที่ใช้มานาน ค่าใช้จ่ายต่ำ แต่เซลล์อาจซ้อนทับกัน หรือมีเลือดและเมือกบดบัง ทำให้บางครั้งอ่านผลไม่ชัดเจน

2. Liquid-based cytology (LBC)

แพทย์เก็บเซลล์ด้วยแปรงเช่นกัน แต่นำไปแช่ในน้ำยาเก็บรักษา แล้วห้องปฏิบัติการจะแยกเซลล์และเตรียมสไลด์เป็นชั้นบางสม่ำเสมอ ข้อดีคือ

  • ลดสัดส่วนสไลด์ที่อ่านผลไม่ได้
  • ใช้ตัวอย่างเดิมตรวจหาเชื้อ HPV ต่อได้ หากจำเป็น
  • เหมาะกับการตรวจร่วมกับ HPV test

งานวิจัยหลายชิ้นพบว่าความไวในการตรวจหาความผิดปกติระดับสูงของสองวิธีใกล้เคียงกัน แต่ LBC ให้ตัวอย่างที่มีคุณภาพดีกว่า ทั้งสองวิธีใช้ขั้นตอนตรวจเหมือนกัน ต่างกันที่การจัดการตัวอย่างหลังเก็บ

เมื่อไหร่ควรตรวจครั้งแรก และตรวจบ่อยแค่ไหน

แนวทางของแต่ละองค์กรแตกต่างกันเล็กน้อย ตามบริบทของแต่ละประเทศและความพร้อมของการตรวจ HPV

  • เริ่มตรวจ: แนวทางสากลแนะนำเริ่มราวอายุ 21 ปี (USPSTF) หรือ 25 ปี (American Cancer Society 2020) ส่วนแนวทางในประเทศไทยแนะนำให้เริ่มตรวจเมื่อมีเพศสัมพันธ์มาระยะหนึ่ง โดยทั่วไปไม่เกิน 3 ปีหลังเริ่มมีเพศสัมพันธ์ ควรปรึกษาสูตินรีแพทย์เพื่อกำหนดเวลาที่เหมาะกับคุณ
  • อายุ 21–29 ปี: ตรวจ Pap smear ทุก 3 ปี หากผลปกติ
  • อายุ 30–65 ปี: ตรวจ Pap ทุก 3 ปี หรือตรวจ HPV อย่างเดียวทุก 5 ปี หรือตรวจ Pap ร่วมกับ HPV ทุก 5 ปี ตามแนวทางสากล สำหรับสิทธิบริการสาธารณสุขของไทยมีโครงการตรวจ HPV สำหรับผู้หญิงวัยทำงาน ควรสอบถามสถานพยาบาลเรื่องสิทธิล่าสุด
  • กลุ่มเสี่ยงสูง: ผู้ติดเชื้อ HIV ผู้ที่ภูมิคุ้มกันต่ำหรือใช้ยากดภูมิ และผู้เคยมีผลผิดปกติระดับสูง อาจต้องตรวจถี่กว่า เช่น ทุกปี ตามคำแนะนำแพทย์

อายุหรือกรณีที่อาจไม่จำเป็นต้องตรวจ

  • อายุเกิน 65 ปี และเคยตรวจต่อเนื่องแล้วผลปกติตามเกณฑ์ (เช่น ผลปกติติดต่อกันหลายครั้งในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา)
  • ผู้ที่ตัดมดลูกพร้อมปากมดลูกออกทั้งหมด โดยไม่ใช่สาเหตุจากรอยโรคก่อนมะเร็งหรือมะเร็ง

ข้อสำคัญ: ผู้ที่ฉีดวัคซีน HPV แล้วก็ยังควรตรวจคัดกรองตามกำหนด เพราะวัคซีนไม่ครอบคลุมทุกสายพันธุ์ และไม่ได้รักษาการติดเชื้อที่มีอยู่เดิม

วิธีเตรียมตัวก่อนตรวจ

  • เลือกช่วงที่ไม่มีประจำเดือน ควรตรวจหลังประจำเดือนหมดประมาณ 3–5 วัน เพราะเลือดอาจรบกวนการอ่านผล (หากมีเลือดออกผิดปกติ ควรแจ้งแพทย์ ไม่ควรรอ)
  • งดมีเพศสัมพันธ์ ก่อนตรวจอย่างน้อย 24–48 ชั่วโมง
  • งดสวนล้างช่องคลอด และงดใช้ยาสอด ครีม หรือสเปิร์มิไซด์ในช่องคลอด 24–48 ชั่วโมงก่อนตรวจ เว้นแต่แพทย์สั่ง
  • แจ้งข้อมูลสำคัญแก่แพทย์ เช่น วันแรกของประจำเดือนครั้งล่าสุด การตั้งครรภ์ ยาที่ใช้ ประวัติผลตรวจก่อนหน้า และประวัติการรักษาปากมดลูก

ข้อควรระวังและกรณีที่อาจต้องเลื่อนตรวจ

ควรแจ้งแพทย์หากมีประจำเดือนมามาก มีอาการตกขาวผิดปกติ คันหรือเจ็บ เพราะการอักเสบรุนแรงอาจทำให้ผลคลาดเคลื่อน แพทย์อาจรักษาก่อนแล้วนัดตรวจใหม่ ส่วนผู้ตั้งครรภ์สามารถตรวจได้อย่างปลอดภัยเมื่อแพทย์เห็นสมควร

ขั้นตอนตรวจใช้เวลาเพียงไม่กี่นาที แพทย์จะใส่เครื่องมือถ่างช่องคลอด (speculum) แล้วใช้แปรงเก็บเซลล์เบา ๆ ส่วนใหญ่รู้สึกไม่สบายเล็กน้อย แต่ไม่ควรเจ็บมาก หากกังวลหรือเจ็บ บอกแพทย์ได้ทุกเมื่อ

การอ่านผลตรวจ Pap smear

ห้องปฏิบัติการส่วนใหญ่รายงานผลตามระบบ Bethesda System ซึ่งแบ่งได้ดังนี้

ผลปกติ (NILM)

หมายถึงไม่พบเซลล์ผิดปกติหรือรอยโรคก่อนมะเร็ง ให้ตรวจซ้ำตามช่วงเวลาที่แพทย์แนะนำ

ผลผิดปกติ (Abnormal)

  • ASC-US: พบเซลล์เปลี่ยนแปลงเล็กน้อยที่ยังบอกสาเหตุไม่ได้ เป็นผลผิดปกติที่พบบ่อยที่สุด แพทย์มักตรวจ HPV เพิ่ม หรือนัดตรวจซ้ำ
  • LSIL: รอยโรคระดับต่ำ มักสัมพันธ์กับการติดเชื้อ HPV ที่หายได้เอง แพทย์อาจติดตามหรือส่องกล้องตรวจ
  • ASC-H, HSIL, AGC: มีโอกาสเป็นรอยโรคระดับสูงมากกว่า มักต้องส่อง colposcopy และตัดชิ้นเนื้อตรวจเพิ่ม
  • เซลล์มะเร็ง (SCC/Adenocarcinoma): ต้องส่งต่อเพื่อประเมินและรักษาโดยเร็ว

ผลที่ระบุว่า "ตัวอย่างไม่เพียงพอ (unsatisfactory)" ไม่ได้แปลว่าผิดปกติ เพียงแต่ต้องเก็บตัวอย่างใหม่

ขั้นตอนต่อไปหากผลผิดปกติ

ผลผิดปกติไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง สูตินรีแพทย์จะตัดสินใจตามแนวทางที่อิงความเสี่ยง (เช่น ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines 2019) โดยพิจารณาผล Pap ผล HPV อายุ และประวัติการตรวจ ทางเลือกอาจได้แก่

  • ตรวจ HPV เพิ่มเติม (reflex HPV testing)
  • ตรวจซ้ำในอีก 6–12 เดือน
  • ส่องกล้อง colposcopy และตัดชิ้นเนื้อ
  • รักษารอยโรคก่อนมะเร็ง เช่น LEEP หรือการตัดปากมดลูกเป็นรูปกรวย เมื่อจำเป็น

องค์การอนามัยโลก (WHO) ตั้งเป้าหมายกำจัดมะเร็งปากมดลูกภายในปี 2030 ด้วยกลยุทธ์ 90-70-90 คือฉีดวัคซีน HPV ให้เด็กหญิงร้อยละ 90 คัดกรองผู้หญิงร้อยละ 70 และรักษาผู้มีรอยโรคร้อยละ 90 ซึ่งการคัดกรองสม่ำเสมอเป็นหัวใจสำคัญของเป้าหมายนี้

สรุป

Pap smear เป็นการตรวจที่ใช้เวลาสั้น ไม่ซับซ้อน และช่วยลดการเกิดและการเสียชีวิตจากมะเร็งปากมดลูกได้อย่างมีหลักฐานยืนยัน การเริ่มตรวจตามช่วงวัย เตรียมตัวอย่างถูกวิธี และติดตามผลกับสูตินรีแพทย์อย่างต่อเนื่องคือสิ่งที่ดีที่สุดที่ทำได้ บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

ปรึกษาและนัดหมายกับ รู้ก่อนดี

หากคุณยังไม่เคยตรวจ Pap smear ตรวจครั้งล่าสุดนานแล้ว หรือมีผลผิดปกติที่ต้องการคำแนะนำ ทีมงาน รู้ก่อนดี โดยบริษัท เจียรักษา จำกัด ร่วมกับโรงพยาบาลพันธมิตรในสมุทรสาคร พร้อมช่วยประสานนัดหมายกับสูตินรีแพทย์อย่างเป็นส่วนตัวและไม่ตัดสิน

ติดต่อเราได้ทาง LINE @roogondee หรือเยี่ยมชม roogondee.com